Papa Lav: Vještačka inteligencija mora biti razoružana

Odnos prema vještačkoj inteligenciji predstavlja sudbinsko pitanje čovečanstva. To je centralno upozorenje pape Lava XIV u njegovoj prvoj enciklici, piše Dojče vele.

Poglavar Rimokatoličke crkve zahjteva da razvoj i odluke u oblasti vještačke inteligencije služe razvoju cijelog čovječanstva, a ne profitu pojedinaca i malobrojnih.

Njegov obimni doktrinarni spis nosi naslov „Magnifica humanitas" („Veličanstveno čovječanstvo“), a podnaslov „O zaštiti čovjeka u vrijeme vještačke inteligencije“.

Dokument djeluje kao programski tekst pape koji je na dužnosti nešto više od godinu dana, o budućnosti čovjeka u vremenu vještačke inteligencije. U prvoj rečenici, koja, kao i uvek kod enciklika, djelu daje zvanični naslov, Lav XIV koristi biblijsku sliku Vavilonske kule.

"Veličanstveno čovječanstvo, koje je stvorio Bog, danas stoji pred odlučujućim izborom: ili će podići novu Vavilonsku kulu ili će izgraditi grad u kojem zajedno prebivaju Bog i čovečanstvo."

U nekoliko minuta tokom kojih je sam papa govorio na predstavljanju enciklike, doslovno je rekao

"Vještačka inteligencija mora biti razoružana. Znam da je to snažna riječ.“ On to govori smirenošću matematičara, a ne s tihim gnevom koji bi papa Franja (pontifikat 2013–2025) možda uneo u tu rečenicu. Mladi Robert Privoust, današnji papa, najprije je studirao matematiku i filozofiju i položio odgovarajuće ispite.

Izuzetno je neuobičajeno da papa lično predstavlja jednu encikliku. A prvi put je takvo predstavljanje sa papom održano u Novoj sinodskoj auli, zgradi u Vatikanu nalik amfiteatru ili pozorištu.

Lav XIV i socijalno pitanje

Ali uprkos svim novinama, papa se ovim dokumentom isto kao i izborom svog imena nakon odluke konklave 8. maja 2025. godine, svrstava u tradiciju do sada najvažnijeg pape za socijalno pitanje, Lava XIII (pontifikat 1878–1903). Tako je Lav XIV, poreklom iz Sjedinjenih Država, encikliku potpisao 15. maja. Bio je to tačno 135. jubilej enciklike „Rerum novarum“ („O novim stvarima“) Lava XIII. Tadašnja papinska poruka postala je ključni dokument Crkve u vreme industrijalizacije i nastanka radničkog pitanja.

Lav sada razrađuje slične aspekte za 21. vijek i novi svijet vještačke inteligencije. Upozoravajući, postavlja pitanja o dostojanstvu čovjeka, odgovornosti, slobodi i socijalnoj pravdi u svetu koji je sve više digitalno oblikovan, naglašava značaj rada i društvenih odnosa. Na kraju, očuvanje čovječanstva vidi kao zadatak čitavog čovječanstva - nasuprot onima koji putem veštačke inteligencije teže moći i profitu malobrojnih.

" Razoružati veštačku inteligenciju“, kako papa navodi u enciklici, znači izvući je iz logike naoružane konkurencije, koja danas „više nije samo vojne, već i ekonomske i kognitivne prirode“.

„U toj trci radi se o najmoćnijem algoritmu i najvećoj bazi podataka, o učvršćivanju geopolitičke ili komercijalne prednosti nad svima ostalima. Razoružati znači razbiti poistovećivanje tehničke moći i prava na vladanje.“

To „razoružavanje“ prema papi ne znači odricanje od nove tehnologije. Naprotiv, radi se o tome da se spriječi da ona zavlada čovjekom i čovječanstvom.

„Kontrola mora biti u rukama država"

Snažna papina kritika usmjerena je protiv rastuće dominacije pojedinačnih aktera u kontroli nad platformama i infrastrukturom, podacima i računarskim kapacitetima. Ta kontrola mora biti u rukama država. U suprotnom postoji opasnost „da postane netransparentna i izmakne javnoj kontroli“.

Lav XIV insistira na čovjekovom zajedničkom upravljanju vještačkom inteligencijom i na celovitoj ekologiji. I izričito ukazuje (uz jasne reference na teologije oslobođenja) da „nepravda ne nastaje samo iz pogrešnih odluka pojedinaca, već i iz struktura, mehanizama, kao i ekonomskih i kulturnih okolnosti“.

Razvoj „koji povećava potrošnju nekolicine tako što troškove i štetu prebacuje na druge“ nije ljudski. Ljudi ne smiju biti „ponižavajuće svedeni na nivo zupčanika u jednom sistemu“.

Izričite primjedbe Lava XIV usmjerene su protiv nepromišljene upotrebe vještačke inteligencije u ratovima. Pri tome ponovo formuliše odbacivanje klasične crkvene doktrine o „pravednom ratu“. Upotreba vještačke inteligencije u ratovima mora biti podvrgnuta „najstrožim etičkim granicama“. „Ne postoji algoritam koji bi mogao moralno opravdati rat.“

Lav XIV u enciklici naročito snažno ističe ideju solidarnosti kao osnovnog principa odgovornog delovanja i taj princip prenosi i na novi svijet vještačke inteligencije. Ne radi se o koristi nekolicine, već o odgovornosti i prema budućim generacijama. Politika mora da obezbjedi da ekonomsko-tehnološki razvoj bude usmeren ka opštem dobru i da dodatno ne isključuje ljude na margini.

Upozorenje iz afričke perspektive

Lav XIV je predstavljanje enciklike uklopio u govore više stručnjaka. Upravo dvoje od njih pokazali su kakve perspektive i koje velike pravce ovaj papa vidi, očito u kontinuitetu sa svojim prethodnikom.

Tako je jedna teološkinja iz perspektive Afrike tematizovala posledice vještačke inteligencije po siromašnije djelove svijeta, o kojima govori papa Lav XIV. Leokadi Lušombo, profesorka na jednoj jezuitskoj visokoj školi u kalifornijskom Berkliju, upozorila je na nove oblike kolonijalizma. Pri tome je izričito citirala predstavnike latinoameričke teologije oslobođenja.

- Vještačka inteligencija može vrlo lako biti kolonijalna -rekla je ona i upozorila na „kolonijalnu pljačku sirovina“ i kršenje prava autohtonih kultura.

A to da je u Vatikanu imao priliku da govori jedan od vodećih istraživača veštačke inteligencije, Kanađanin Kristofer Ola, suosnivač kalifornijske kompanije za vještačku inteligenciju „Anthropic“ (i odavno milijarder) bilo je senzacionalno.

On je izrazio zahvalnost za podsticaje koje daje papa.

Rekao je da su pitanja koja otvara vještačka inteligencija prevazilaze perspektivu informatičara. Ola se zalagao za uključivanje humanističkih nauka i etičara. Podvukao je da je tehnološkim korporacijama potrebna kritika spolja, potrebni su im stručni kritičari, podjsećanje na moral i na siromašne.