NVO pisale evropskim institucijama, traže ravnopravan položaj u kreiranju kulturne politike

U fokusu njihovog zahtjeva su položaj organizacija civilnog društva u kreiranju kulturne politike, mogućnost pristupa javnom finansiranju i učešće NVO u programima zaštite i promocije kulturne baštine.

Povod njihovog dopisa je javna rasprava o nacrtu zakona o kulturi i učešće organizacija civilnog društva u kulturnoj politici Crne Gore. Javna rasprava je, u organizaciji Ministarstva kulture i medija, počela 4. avgusta i trajaće do 14. septembra. Obraćanje nevladinih organizacija je upućeno Evropskoj komisiji (komesarki za proširenje Marti Kos i njenim saradnicima), Delegaciji Evropske unije u Crnoj Gori, komesaru Evropske komisije za međugeneracijsku pravednost, omladinu, kulturu i sport, izvjestiocu Evropskog parlamenta za Crnu Goru, organizaciji Europa Nostra, Sekretarijatu Faro konvencije pri Savjetu Evrope, kao i Sekretarijatu European Heritage Days (EHD).

Potpisnici dopisa ističu da se inicijativa dešava u „posebno važnom trenutku“ imajući u vidu dvije okolnosti od neposrednog značaja za Crnu Goru – činjenice da je u toku javna rasprava o nacrtu novog zakona o kulturi, kao i činjenice da se Crna

Gora nalazi u završnoj fazi pregovora za članstvo u Evropskoj uniji, a uključivanje civilnog društva jedan od pokazatelja primjene evropskih principa dobrog upravljanja.

U opširnom Aneksu dopisa evropskim institucijama, nevladine organizacije su višegodišnje sistemske prepreke u saradnji sa Ministarstvom kulture i medija argumentovali kroz tri ključna problema. Prvi je isključivanje NVO-a sa konkursa u prethodnih 15 godina. Osnovna zakonska prepreka, kako je navedeno u Aneksu, leži u članu 71 Zakona o kulturi iz 2012. godine, koji izričito propisuje da: „Pravo učešća na konkursu imaju fizička i pravna lica koja imaju prebivalište u Crnoj Gori, odnosno koja su u Crnoj Gori registrovana za obavljanje djelatnosti kulture, osim nevladinih organizacija i javnih ustanova i drugih subjekata čiji se rad finansira iz budžeta Crne Gore, odnosno budžeta opštine sredstvima planiranim za kulturu“. Prema njihovim riječima, još 2016. godine 115 udruženja i KOOPERATIVE – Regionalne platforme za kulturu sa područja Jugoistočne Evrope tražili su izmjenu ove odredbe, ali bezuspješno. Iako novi nacrt zakona o kulturi uvodi normiranje „udruženja u kulturu“ i mogućnosti finansijske podrške njihovim projektima/programima“, stara restrikcija ostaje na snazi do njegovog zvaničnog usvajanja.

Drugi argument u Aneksu jesu milionski gubici zbog neredovnih konkursa. Potpisnici objašnjavaju da prema Zakonu o NVO, država mora obezbijediti „najmanje 0,3 odsto tekućeg godišnjeg budžeta“ za projekte u oblastima od javnog interesa. Međutim, ističu da je resorno ministarstvo u periodu 2021–2026. sredstva raspodijelilo samo dva puta – za 2023. godinu (421.171,77 eura) i 2025. godinu (410.346,18 eura). Konkurs iz 2021. godine (330.000,00 eura) nikada nije krunisan odlukom o raspodjeli, što je rezultiralo sudskim sporovima pred Upravnim sudom. Zbog neraspisivanja konkursa u godinama poput 2021, 2022, 2024. i 2026, nezavisna scena je „uskraćena za oko milion i po eura finansijske podrške“, ustvrđeno je u dopisu.

Treći argument je ignorisanje na Danima evropske baštine. Potpisnici podsjećaju da je poziv, objavljen 26. juna 2026. godine, formalno upućen „svim zainteresovanim akterima“, ali se u praksi ne odnosi na NVO. Prijavljene nevladine organizacije usmeno su obaviještene da „nijesu prihvatljivi akteri“. Upozoravaju da je ovakva praksa direktno suprotna tematskim smjernicama EHD-a za 2026. godinu i članu 12 Faro konvencije, koji obavezuju državu da „prepoznaju ulogu volonterskih organizacija, kako kao partnera u ovim aktivnostima, tako i kao konstruktivnih kritičara politika“.

Imajući u vidu navedeno, prema njihovim riječima, nadaju se da će adrese kojima su pisali, u okviru svojih nadležnosti i uloge u procesu evropskih integracija Crne Gore, uzeti ova pitanja u obzir u okviru praćenja reformi i dijaloga sa crnogorskim institucijama, te ukazati na značaj uspostavljanja jasnog i nediskriminatornog okvira za učešće organizacija civilnog društva u kreiranju i sprovođenju kulturne politike.

- Mi ćemo svakako iskoristiti period javne rasprave o nacrtu novog zakona o kulturi kako bismo, kao predstavnici civilnog sektora, direktno iznijeli svoje stavove i prijedloge. Međutim, posebno bismo cijenili ukoliko biste, kao evropske institucije, u okviru svojih nadležnosti i svojim autoritetom, ukazali Ministarstvu kulture i medija Crne Gore na dobre evropske prakse i značaj uspostavljanja stvarnog i održivog dijaloga sa organizacijama civilnog društva, kako bi se kroz novi zakon o kulturi stvorili uslovi u kojima će organizacije civilnog društva u Crnoj Gori biti prepoznate i tretirane kao ravnopravni partneri u kreiranju i sprovođenju kulturne politike – navedeno je u dopisu.

Potpisnici smatraju da bi bilo neophodno da novim zakonom o kulturi prestane negativna praksa isključivanja nevladinih organizacija iz svih javnih konkursa i poziva MKM, čime bi se konačno omogućilo nevladinim organizacijama ravnopravno učešće na svim javnim konkursima i pozivima Ministarstva, uključujući i Program zaštite i očuvanja kulturnih dobara – pošto važećim Zakonom o kulturi, koji je na snazi posljednjih 15-ak godina, to nije učinjeno. Takođe, smatraju i da je vrijeme da se konačno pristupi redovnom otvaranju godišnjih javnih konkursa Ministarstva za raspodjelu sredstava za finansiranje projekata/programa nevladinih organizacija u oblasti kulture i umjetnosti, a ne kao do sada krajnje nerodovno, kao i da se omogući učešće i podrška predstavnicima nevladinih organizacija u obilježavanju Dana evropske baštine koje će, kao i sve ostale aktere, sufinansirati Ministarstvo kulture i medija.