NVO i građanski aktivisti: Crna Gora ne smije da ćuti o planu E1

Građanski aktivisti i NVO u saopštenju su naveli da osuđuju kontinuiranu neosjetljivost institucija Crne Gore prema patnji Palestinaca. 

Oni su rekli da je nedopustivo da Crna Gora oklijeva u odbrani teritorijalnog suvereniteta Države Palestine, sa kojom je Crna Gora uspostavila diplomatske odnose već 1. avgusta 2006. godine, svega nekoliko mjeseci nakon obnove nezavisnosti, dok je Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija priznala Državu Palestinu još 1988. 

- Pozivamo Vladu da jasno osudi odluku Izraela da raspiše tendere za izgradnju više od 1,2 hiljade stambenih jedinica u zoni E1 na okupiranoj Zapadnoj obali i da se pridruži zahtjevima Evropske unije (EU) i drugih država za njihovo povlačenje - kaže se u saopštenju koje je medijima dostavio Centar za građansko obrazovanje (CGO).

Navodi se da oklijevanje Crne Gore, dok EU i sve veći broj evropskih i drugih država zahtijevaju povlačenje plana E1, otvara pitanje dosljednosti crnogorske vanjske politike. 

NVO i građanski aktivisti su poručili da očekuju da se Crna Gora založi za hitno sprovođenje rješenja o dvije države i osudi, kako plan E1, tako i svako dalje etničko čišćenje i osvajanje palestinske teritorije.

Prema njihovim riječima, tim projektom i drugim nasilnim djelovanjem Izraela ugrožava se opstanak Palestine i mir na Bliskom istoku, zbog čega je inertan odnos Crne Gore neprihvatljiv.

NVO i građanski aktivisti su kazali da se Crna Gora, koja svoju vanjsku politiku zasniva na usklađivanju sa EU i deklarativno na poštovanju međunarodnog prava, nije javno oglasila o planu E1, iako su to učinile brojne evropske i druge države. 

- Za malu državu, čiji međunarodni uticaj nije zasnovan na vojnoj ili ekonomskoj moći, reputacija principijelne, dosljedne i pouzdane države predstavlja jedan od rijetkih stvarnih instrumenata uticaja - kaže se u saopštenju. 

Navodi se da zato Crna Gora mora imati jasan stav prema ozbiljnim kršenjima međunarodnog i humanitarnog prava na teritoriji Države Palestine, posebno u trenutku njihovog daljeg intenziviranja.

- Nova eskalacija uslijedila je nastavkom realizacije plana E1. Riječ je o području od oko 12 km2 sjeveroistočno od Istočnog Jerusalima. Planirana izgradnja dodatno bi ugrozila teritorijalnu povezanost sjevernog i južnog dijela Zapadne obale i vezu Istočnog Jerusalima sa ostatkom Države Palestine, ozbiljno podrivajući mogućnost ostvarivanja rješenja o dvije države - dodaje se u saopštenju. 

Kako su rekli građanski aktivisti i NVO, plan ugrožava i beduinske zajednice u toj zoni, uključujući Kan el Ahmar, koje su suočene sa rizikom raseljavanja.

Oni su podsjetili da je zajedničku izjavu lidera od 20. avgusta, kojom se ti tenderi ocjenjuju neprihvatljivim, prvobitno potpisalo sedam država - Ujedinjeno Kraljevstvo, Francuska, Njemačka, Italija, Nizozemska, Kanada i Norveška. 

- Već narednog dana pridružile su se Australija, Novi Zeland, Švedska, Belgija, Austrija i Španija, potom Evropska komisija (EK) i Grčka, 22. avgusta Kipar, 24. avgusta Finska, Island i Litvanija, a 25. avgusta Malta i Danska - kaže se u saopštenju. 

Navodi se da se za četiri dana broj potpisnika višestruko se uvećao - na 20 država i EK. 

Međutim, kako su kazali građanski aktivisti i NVO, Crne Gore među njima nema. 

Oni su naveli da se u zajedničkoj izjavi podsjeća da je međunarodno pravo jasno i da su izraelska naselja na okupiranoj Zapadnoj obali nezakonita, što je stav međunarodne zajednice potvrđen i relevantnim rezolucijama Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija. 

Kako su rekli, posebno se upozorava da ta odluka dolazi u vrijeme intenziviranog nasilja doseljenika nad palestinskim civilima i ozbiljnih ograničenja palestinske ekonomije.

- Visoka predstavnica EU Kaja Kalas 23. avgusta zatražila je povlačenje tendera i obustavu planova za E1, kao i drugih projekata širenja naselja. O istom planu visoka predstavnica oglasila se i 14. avgusta prošle godine, gotovo identičnim upozorenjem - kaže se u saopštenju. 

Navodi se da su uslijedile i reakcije Evropske službe za spoljne poslove (EEAS) u januaru i zajednička izjava u maju ove godine, kojom su kompanije već tada upozorene da ne učestvuju na tenderima. 

NVO i građanski aktivisti su rekli da nije riječ o iznenadnom događaju na koji Crna Gora nije stigla da reaguje. 

- Plan E1 je mjesecima predmet jasnih upozorenja EU, a u međuvremenu je prešao put od najave do otvorenog tendera sa rokom za dostavljanje ponuda. Uprkos tome, u javno dostupnim saopštenjima MVP nema reakcije na plan E1 - kaže se u saopštenju.

Podsjeća se da je Crna Gora godinama održavala gotovo potpunu usklađenost sa Zajedničkom vanjskom i bezbjednosnom politikom EU, što i Evropski parlament redovno prepoznaje kao važan pokazatelj njene posvećenosti evropskom putu. 

NVO i građanski aktivisti naveli su da je Vlada Crne Gore u julu ove godine usvojila Strategiju vanjske politike 2026–2029, zasnovanu na usklađenosti sa Ustavom, međunarodnim ugovorima i procesom pristupanja EU.

Strategija, kako su dodali, izričito potvrđuje opredijeljenost za međunarodni poredak zasnovan na međunarodnom pravu.

- Ćutanje u situaciji u kojoj se ti principi najgrublje krše i dok se etničko čišćenje sprovodi na očigled cijelog svijeta dovodi u pitanje deklarativno iznešena opredjeljenja jer nijesu praćena djelima - kaže se u saopštenju.

Navodi se da je Međunarodni sud pravde 19. jula 2024. u savjetodavnom mišljenju utvrdio da je nastavak izraelskog prisustva na okupiranoj palestinskoj teritoriji nezakonit i da Izrael mora odmah obustaviti sve nove aktivnosti naseljavanja. 

Građanski aktivisti i NVO su rekli da je Sud, takođe, ukazao na obaveze drugih država da ne priznaju kao zakonitu situaciju proisteklu iz tog prisustva niti da pružaju pomoć ili podršku njenom održavanju. 

Ta obaveza, kako su kazali, odnosi se i na Crnu Goru.

- Podsjećamo da su NVO i građanske aktivistkinje 3. aprila ove godine uputili pismo predsjedniku Vlade Milojku Spajiću, ministru odbrane Draganu Krapoviću i ministru vanjskih poslova Ervinu Ibrahimoviću, zahtijevajući hitno informisanje javnosti o eventualnom izvozu, uvozu ili trgovini naoružanjem i vojnom opremom sa Izraelom, kao i objavljivanje svih važećih ugovora, sporazuma i dozvola u toj oblasti - kaže se u saopštenju. 

Navodi se da je i tada ukazano na obavezu institucija Crne Gore da u pitanjima koja mogu imati ozbiljne posljedice po poštovanje međunarodnog prava postupaju transparentno, odgovorno i principijelno. 

NVO i građanski aktivisti su rekli da do danas nije bilo zvaničnog informisanja javnosti o ovim pitanjima. 

Oni su poručili da Crna Gora ne može uvjerljivo insistirati na međunarodnom pravu kada ono štiti njene interese, a ostajati nijema kada se isti principi krše na drugom mjestu.

Prema njihovim riječima, principijelna vanjska politika upravo znači primjenu istih standarda bez obzira na to ko međunarodno pravo krši i koliku političku moć ima.

- Zato pozivamo Vladu Crne Gore i MVP da prekinu ćutanje o planu E1, jasno zatraže obustavljanje prisilnog raseljavanja palestinskog stanovništva, nezakonitog širenje naselja i pokušaje trajnog mijenjanja statusa Države Palestine - kaže se u saopštenju.

Kako se navodi, ako je međunarodno pravo zaista jedan od temelja crnogorske vanjske politike, onda ono mora proizvoditi konkretne političke stavove, a ne ostati samo formulacija u strateškim dokumentima.

Saopštenje su potpisali CGO, Akcija za ljudska prava, NVO Kuća, NVO Prima, Juventas, Centar za demokratiju i ljudska prava, Ženska akcija, Građanska inicijativa 21. maj, Crnogorski PEN centar, Asocijacija Spektra, Crnogorska LGBTIQ asocijacija Kvir Montenegro, Udruženje „Štrpci – protiv zaborava" , Društvo za kulturni razvoj "Bauo", NVO Opštinsko udruženje multiple skleroze Bijelo Polje.

Potpisnici saopštenja su i Crnogorski ženski lobi, Antifašisti Cetinja, Centar za ženska prava, Centar za istraživačko novinarstvo, Aktivna zona, NVO Ipso Facto, Udruženje LBTQ žena Stana, Otvoreni centar Bona Fide, NVO Husein Paša – Pljevlja, NVO Ul-Info, Fond za progresivne politike, NVO Mogul, NVO Ikre Rožaje, NVO Ekološki Centar DELFIN, Centar za razvoj nevladinih organizacija (CRNVO),NVO Multimedijal, NVO Crnogorsko društvo filologa, Agencija za lokalnu demokratiju Nikšić – LDA, Sigurna ženska kuća.

Među potpisnicima su i građanski aktivisti Dina Bajramspahić, Jovana Marović, Dušan Pajović, Džemal Perović, Zenepa Lika, Boško Milović, Nikoleta Đukanović, Milena Bešić, Danijel Kalezić, Vuk Vučeraković, Milica Kankaraš Berber, Almedina Dodić, Emir Pilav, Paula Petričević, Mato Kankaraš i profesor Šerbo Rastoder.