Masovna sječa ne suzbija potkornjak na Prokletijama

Plavska policija podnijela je krivične prijave protiv aktuelne direktorice Nacionalni parkovi Crne Gore (JPNPCG) Marinele Đuretić i njenih prethodnika Vladimira Martinovića i Aleksandra Bulatovića, kao i protiv direktora Agencije za zaštitu životne sredine Milana Gazdića.

Oni su osumnjičeni za uništenje životne sredine i pričinjenu materijalnu štetu od preko pet miliona eura.

Prijavljeni su, kako se sumnja, izvršili navedena krivična djela tako što su, nepreduzimanjem obaveznih mjera i radnji iz svoje nadležnosti, omogućili nekontrolisano širenje štetnog insekta – potkornjaka u zoni NP Prokletije, što je dovelo do uništenja više od 120.000 stabala smrče, jele i zaštićene vrste molike na površini većoj od 300 hektara.

Osumnjičeni negiraju navode iz krivične prijave i poručuju da će postupak u narednom periodu ogoliti istinu.

– JP NPCG ostvarilo je izuzetne rezultate kada je u pitanju zaštita, unapređenje uslova rada zaposlenih, ali i uspjeh poslovanja preduzeća. Pod punom profesionalnom i ličnom odgovornošću ističem da je Javno preduzeće za nacionalne parkove, kao upravljač zaštićenim područjima, sprovodilo sve zakonom definisane mjere i aktivnosti u skladu sa strateškim dokumentima i smjernicama nadležnih institucija u sistemu zaštite životne sredine i prirode, uključujući brojne radnje i mjere koje su preduzete kada je u pitanju problem prenamnožavanja potkornjaka u šumama NP Prokletije. Zahvaljujući preduzetim mjerama, uključujući i postavljanje feromonskih klopki koje ukazuju na smanjen broj uhvaćenih insekata prošle godine u odnosu na 2024, očekuje se da će pojava potkornjaka u skorijem roku biti stavljena pod kontrolu – navela je, između ostalog, u reagovanju Đuretić.

Agencija za zaštitu životne sredine, na čijem je čelu Milan Gazdić, saopštila je da nije i ne može biti nosilac šumarskih sanitarnih intervencija, jer takvu nadležnost zakon ne predviđa.

– Svjesni činjenice da gradacija potkornjaka izaziva opravdanu zabrinutost javnosti, a u opštem prisustvu dezinformacija vezano za gradaciju potkornjaka u Nacionalnom parku Prokletije, i potrebi sječe stabala (koja pritom uopšte ne predstavlja izvor gradacije potkornjaka) nalazimo za shodno da jasno, precizno i argumentovano iznesemo stručne i naučne argumente za to: gradacija potkornjaka ne počinje iznenada ili bez jasnog biološkog i ekološkog konteksta. Da bi populacija "prešla" kritični prag brojnosti, mora postojati prethodna baza – tzv. reproduktivni materijal, odnosno veliki broj posječenih stabala, oslabjelih stabala, zatim suša, klimatski stres ili drugi faktori. Uz povoljne klimatske uslove, takav "materijal" omogućava brzo umnožavanje i prelazak u fazu gradacije. Dakle, gradacija je posledica dugotrajnog procesa, a ne izolovana pojava koja se "pojavila sama od sebe". Razumijevanje uzroka je presudan faktor u određivanju efikasnih mjera, a ne površna i pogrešna pretpostavka da masovna sječa može jednostavno "iskorijeniti" problem – objasnili su iz Agencije.

Ističu da je Agencija, iako nema neposrednu zakonsku nadležnost za obavljanje šumarskih fitosanitarnih mjera, dobrovoljno stavila svoje znanje i kapacitete na raspolaganje da bi doprinijela suzbijanju gradacije.

– To je omogućilo da se tokom dvije sezone monitoringa i primjene feromonskih klopki ostvare konkretni rezultati u smanjenju brojnosti potkornjaka, što pokazuje da stručne, ciljane, naučno utemeljene mjere mogu dati rezultate tamo gdje sječe to ne mogu. Broj ulovljenih potkornjaka u 2024. godini bio je 14.300.760 jedinki, a u 2025. godini 5.809.749 jedinki. Međutim, važno je naglasiti da Agencija nije i ne može biti nosilac šumarskih sanitarnih intervencija, jer takvu nadležnost zakon ne predviđa. Insistiranje na primjeni sječe kao da je to "zakonska dužnost struke" nije utemeljeno u pravnom okviru i otvara prostor za pogrešne prakse i rizike. U trenutku kada se pitanje gradacije potkornjaka u Nacionalnom parku Prokletije pokušava predstaviti kao posledica navodne neaktivnosti ili nezakonitog postupanja, dužni smo jasno i argumentovano saopštiti sledeće: insistiranje na masovnoj sječi kao "jedinom rješenju" predstavlja pojednostavljivanje kompleksnog biološkog problema i zanemarivanje savremenih naučnih saznanja. Postupanje nadležnih organa u ovom slučaju bilo je zasnovano isključivo na važećem zakonskom okviru. U zaštićenim područjima svaka intervencija mora biti planska, obrazložena i utemeljena na prethodnim analizama – saopštili su iz Agencije.

Naglašavaju da posebno zabrinjava činjenica da se protiv institucije koja je postupala u skladu sa zakonom i principima zaštite prirode pokreću krivični postupci, mimo jasnih nadležnosti i bez uvažavanja stručnih činjenica.

– Kriminalizacija stručnog mišljenja i zakonitog postupanja predstavlja opasan presedan i pokušaj da se odgovornost za kompleksan ekološki problem prebaci na instituciju čija je primarna obaveza zaštita prirode, a ne sprovođenje šumarskih operativnih radova. Nedavno su revizije ukazale na sistemske slabosti u borbi protiv bespravne i prekomjerne sječe šuma, uključujući nedostatak koordinacije, kontrole i jasnih mehanizama upravljanja. Upravo zbog takvog institucionalnog konteksta, insistiranje na neselektivnoj sječi, bez potpune dokumentacije i jasne procjene uticaja na biodiverzitet, bilo bi suprotno principima odgovornog upravljanja prirodnim resursima Odbrana zakonitosti i struke nije opstrukcija – to je obaveza – istakli su u saopštenju.

"Interesne grupe hoće desetine miliona"

Krivičnu prijavu komentarisao je građanski aktivista Aleksandar Dragićević, navodeći da su četiri godine išli na Prokletije da svjedoče koliko interesne grupe mogu da dezinformacijama i ličnim vezama sa institucijama utiču da im se dozvoli da uđu u Nacionalni park da bi sjekli šumu pod plaštom "zaštite životne sredine".

– Borba protiv potkornjaka se nastavlja bez obzira na sve! Feromonske klopke su 2024. uhvatile 15 miliona jedinki ovog insekta, a 2025. pet miliona, ili tri puta manje. To znači da se njihov broj smanjuje izuzetnim mjerama i naporima. Uticaj interesne grupe drvoprerađivača, koja bi da se besplatno dokopa na desetine miliona eura vrijedne sirovine, sada se proširio i na plavsku policiju, koja je podgila krivičnu prijavu protiv direktora Agencije za zaštitu životne sredine i tri direktora JP NPCG – smatra Dragićević.

Bivši direktor NPCG Vladimir Martinović kazao je da je od novembra 2022. do septemba 2024. godine, do kada je bio na toj funkciji, to preduzeće radilo u skladu sa zakonima na osnovu kojih se sačivanjaju Planovi upravljanja nacionalnih parkova, koji su glavni strateški dokumenti preduzeća.

"Djelo šumarske mafije"

Ekolog Darko Saveljić smatra da je podnošenje krivičnih prijava protiv sadašnjih i bivših rukovodilaca Nacionalnih parkova i Agencije za zaštitu životne sredine djelo šumarske mafije i školski primjer kako ova država radi protiv sebe jer u svojim redovima ima one koji ne žele da ona stane na noge.

–Postavljanjem feromonskih klopki, što je inicirala Agencija za zaštitu životne sredine u saradinji sa NPCG, za tri godine zaredom uhvaćeni su milioni potkornjaka.

Ja sam išao sa kolegama da obiđemo šume, o tome smo napravili i jednu epizodu serijala "Pregaoci". Šta je tražila šumarska mafija? Da uđe u NP i da posiječe oboljela stabla, namjesti posao drvoprerađivačima (kako kažu, pet miliona eura) i time dodatno raširi potkornjaka. I nanese štetu šumi jer bi njihovim izvlačenjem, između ostalog, bio uništen podmladak – ističe Saveljić.

– Nakon rješenja inspektora šumarstva za sanitarnu sječu, pristupilo se svim zakonskim procedurama vezanim za zaštićeno područje Nacionalnih parkova. Kako Javno preduzeće sprovodi aktivnosti isključivo predviđene Planovima upravljanja, usvojenim od strane Vlade Crne Gore, za ostale aktivnosti mora se obratiti Agenciji za zaštitu životne sredine i resornom ministarstvu, u cilju dobijanja odobrenja i saglasnosti u skladu sa zakonom. U skladu s tim, na našu inicijativu formirana je Mješovita komisija za utvrđivanje zdravstvenog stanja šume u NP Prokletije. Nakon sačinjavanja izvještaja od strane te komisije, JPNPCG je pristupilo mjerama zaštite i unapređenja zdravstvenog stanja šume. Sve mjere koje su sprovođene proizilazile su iz izvještaja pomenute komisije, kao set mjera zasnovanih na naučnim činjenicama, iskustvu i ekspertizama članova komisije. Na kraju, dodao bih da sam svaku odluku u JP NPCG donosio prvo u skladu sa zakonskim okvirom– saopštio je Martinović.