(Ne)efikasnost inspekcijskog nadzora u kontroli kvaliteta vazduha: Slučaj Pljevalja i Bijelog Polja

Iako su Pljevlja i Bijelo Polje već do 1. avgusta premašili godišnju kvotu od 35 dozvoljenih dana sa prekoračenjem dnevnih srednjih vrijednosti PM10 čestica u toku jedne kalendarske godine, a do danas nemamo javnosti predstavljene kratkoročne mjere kojima bi se izbjegao ili makar ublažio dugogodišnji scenario kontinuiranog i potpunog zagađenja vazduha, Pljevljaci i Bjelopoljci će i ove grejne sezone, tradicionalno, disati na sopstvenu odgovornost. I dok bebe rođene u ovim sjevernim opštinama u zimskim mjesecima svoju prvu šetnju "odlažu" do proljeća, hroničnim bolesnicima boravak napolju moguć je samo ako se maskiraju.

Zbog svega onoga što do danas (ni)je učinjeno, sagovornici "Dana" ocjenjuju da će mjere za smanjenje zagađenosti vazduha u ovim opštinama ostati na nivou preporuka da se u danima najvećeg zagađenja ne izlazi napolje i da se prozori ne otvaraju.

Povećan broj hospitalizovanih zbog respiratornih oboljenja

Bronhitis, bronhijalna astma, upala pluća i hronična opstruktivna bolest pluća najčešće su dijagnoze zbog kojih su stanovnici Bijelog Polja u periodu od decembra 2025. do marta ove godine tražili ljekarsku pomoć. U tom vremenskom periodu bilježe se i najizraženija prekoračenja PM čestica.

U ranim jutarnjim satima zagađenje vazduha u Pljevljima je najveće

foto: Dan

Iz Opšte bolnice Bijelo Polje "Danu" su kazali da su u tom vremenskom razdoblju evidentirali povećan broj hospitalizovanih pacijenata.

– U periodu od decembra 2025. do marta 2026. godine, zbog respiratornih oboljenja, hospitalizovana su 344 pacijenta – precizirali su iz te zdravstvene ustanove.

Takve podatke, s druge strane, nijesmo dobili iz Opšte bolnice Pljevlja jer na naša pitanja nijesu odgovarali.

Prema podacima Evropske agencije za životnu sredinu, zagađenje vazduha u Crnoj Gori uzrokuje čak 182 preuranjene smrti na 100.000 stanovnika, što je više nego dvostruko iznad prosjeka Evropske unije (EU).

Nedovoljno efikasne kontrole stvaraju prostor za korupciju

Istraživanje koje je sproveo "Dan" na uzorku od 41 ispitanika pokazuje izrazito nepovjerenje građana u efikasnost institucionalnog nadzora nad zagađenjem vazduha. Čak 85,37 odsto ispitanika navodi da je uglavnom ili veoma nezadovoljno načinom na koji nadležne institucije rješavaju ovaj problem, dok 73,17 odsto smatra da institucije uglavnom ne kontrolišu efikasno najveće zagađivače i sprovođenje propisa iz oblasti zaštite životne sredine. Istovremeno, svega 2,44 odsto građana smatra da ima pravovremen i transparentan pristup informacijama o kvalitetu vazduha i rezultatima inspekcijskih kontrola, dok 46,34 odsto smatra da takvog pristupa nema, a 43,90 odsto da je on samo djelimičan. Posebno zabrinjava podatak da 82,93 odsto ispitanika smatra da nedovoljno efikasne inspekcijske kontrole u velikoj mjeri stvaraju prostor za korupciju, zloupotrebe ili povlašćen tretman pojedinih zagađivača. Ovakvu percepciju dodatno potvrđuju odgovori građana koji navode da nepravilnosti često ne prijavljuju jer ne vjeruju da bi institucije reagovale, dok pojedini koji su ih prijavljivali tvrde da nakon prijave ništa nije preduzeto ili da institucije prebacuju nadležnost jedna na drugu.

Termoelektrana važi za jednog od najvećih zagađivača u Pljevljima

foto: Dan

Rezultati istovremeno pokazuju da građani problem zagađenja vazduha neposredno povezuju sa kvalitetom života i funkcionisanjem sistema kontrole – 80,49 odsto ispitanika smatra da zagađenje u velikoj mjeri negativno utiče na njihovo zdravlje ili zdravlje članova domaćinstva, dok dodatnih 17,07 odsto smatra da utiče djelimično. Među ključnim razlozima zbog kojih problem traje godinama ispitanici izdvajaju nedovoljnu kontrolu nadležnih institucija, neefikasan inspekcijski nadzor, blagu ili nepostojeću kaznenu politiku i nedostatak političke volje. U otvorenim odgovorima najčešće zahtijevaju češće i nezavisnije inspekcijske kontrole, strože sankcije bez izuzetaka, veću transparentnost rada institucija i dosljednu primjenu zakona, naročito prema najvećim zagađivačima. Kao dodatne mjere navode zabranu ili smanjenje korišćenja uglja, subvencije za obnovljive izvore energije i električna vozila, kao i jačanje stručnih kapaciteta Ekološke inspekcije. Ukupni nalazi ukazuju da građani problem ne vide samo kao pitanje kvaliteta vazduha, već i kao pitanje odgovornosti institucija, vladavine prava i otpornosti sistema nadzora na korupciju.

Izlazak napolje diktira koncentracija PM čestica

– Moja beba je u prvu šetnju izašla sa gotovo četiri mjeseca, kaže za "Dan" mlada majka iz Pljevalja koja je svoje drugo dijete dobila u zimskom periodu. U njenom slučaju, kako kaže, nekadašnje uvjerenje da novorođenče ne bi trebalo izvesti u šetnju prije 40 dana od rođenja nije ni bilo razmatrano kao opravdano ili ne sa medicinskog aspekta. Njenu prvu šetnju sa bebom tempirala je koncentracija PM i drugih štetnih čestica u vazduhu.

Detalj iz Pljevalja tokom zimskih mjeseci

-PV informer

– U periodu kada je beba malo ojačala i kada sam mislila da bi bilo lijepo prošetati kroz park sa djetetom, to jednostavno nije bilo moguće – vazduh je tih dana "štipao" za oči. Zbog toga su naši jedini izlasci bili do pedijatra, uz smještanje djeteta u auto-sjedište i potpuno maskiranje do ulaska u auto i bolnicu i nazad kući – objašnjava ona.

Zimu zatvoren u kući provede i šezdesetpetogodišnji onkološki pacijent iz Bijelog Polja. On za "Dan" objašnjava da se liječi od tumora na respiratornim organima i da boravak na zagađenom vazduhu za njega nije ni opcija.

– S mojim zdravstvenim stanjem, boravak napolju u zimskom periodu nije moguć. Kad izlazim iz kuće zbog odlaska kod ljekara kompletno sam maskiran, a uz medicinsku masku, nosim i šal, kako bih pokušao da što više spriječim udisanje zagađenog vazduha – kazao je "Danu" ovaj Bjelopoljac.

Izostaju efikasni odgovori na zagađenost nadležnih

foto: NVO Breznica

On navodi da je prvi u njegovoj porodici koji je obolio od kancera, te da ne zna da li je zagađenje vazduha uticalo na razvoj njegove bolesti, ali je uvjeren da višegodišnje stanje kvaliteta vazduha u opštini u kojoj živi ne doprinosi njegovom ozdravljenju.

Perović: Toleriše se ugrožavanje javnog zdravlja

Direktor Ekološkog pokreta "Ozon" Aleksandar Perović ocjenjuje da se problemu zagađenja vazduha u sjevernim opštinama na značaju daje tek kad dođe do izražaja i kada je praktično nemoguće uticati na sprečavanje posljedica po javno zdravlje i životnu sredinu. Rezultati građanskog monitoringa kvaliteta vazduha, koji sprovodi "Ozon", pokazuju da je u Pljevljima do 1. avgusta bilo 45 dana sa prekoračenjima dnevnih srednjih vrijednosti PM10 čestica, a u Bijelom Polju 39. Dnevne srednje vrijednosti suspendovanih čestica ne smiju se prekoračiti više od 35 puta u godini, a dosad izmjerene koncentracije već su svrstale vazduh u Pljevljima i Bijelom Polju u kategoriju prekomjerno zagađenog.

– Imajući u vidu da je zaključno sa 1. avgustom u Pljevljima bilo 45 dana sa prekoračenjima dnevnih srednjih vrijednosti PM10, a u Bijelom Polju 39, jasno je da su se u susret sezoni grijanja morali uraditi kratkoročni akcioni planovi, čijom bi se realizacijom moglo uticati na smanjenje izraženosti problema aerozagađenja, a što je i zakonska obaveza. Mi nemamo podataka da su takvi planovi urađeni, što je zabrinjavajuće jer svake godine se po pravilu ovom problemu daje na značaju tek kada dođe do izražaja i kada je praktično nemoguće uticati na sprečavanje posljedica po javno zdravlje i životnu sredinu. Jasno je da problem ima alarmantne razmjere u ovim opštinama i upravo zbog toga smatramo da se mora mnogo više uložiti napora sa konkretnim mjerama koje bi mogle imati pozitivan efekat na terenu – kazao je Perović za "Dan".

Primjer Pljevalja tokom prethodne godine, kada je ekološka inspekcija zabranila rad kotlarnice u Skerlićevoj, a da se to nije spovelo u djelo već je izazvalo proteste mještana, prema riječima Perovića, predstavlja najbolji pokazatelj nedostatka suštinske sistemske podrške, populističkog pristupa rješavanju problema i nepreuzimanja odgovornosti za neefikasan rad.

– Sve dok se nadležni prebacaju odgovornostima, toleriše se ugrožavanje javnog zdravlja, ni inspekcijski organi ne mogu iskočiti iz te zagađujuće atmosfere – smatra on.

Perović naglašava da je jasno da su kratkoročni planovi već morali biti usvojeni u saradnji sa Agencijom za zaštitu životne sredine, sa jasno definisanim mjerama poput subvencija na cijenu električne energije tokom zimskog perioda, zabrane korišćenja otpada za loženje, što je, kako konstatuje, prisutno svih ovih godina, te edukacijom građana koliko je korišćenje uglja pogubno za njihovo zdravlje.

– Takođe, moraju se imati održiva rješenja za toplifikaciju opština gdje je problem izražen, što bi podrazumijevalo kontrolu situacije, ali jasno je da se kasni sa svim tim i postoji opravdana sumnja da će i predstojeća sezona grijanja biti slična kao i prethodne – upozorava Perović.

"Inspekcija da ne reaguje samo kada problem nastane"

Da dosadašnje mjere, preduzete u pravcu sprečavanja ili ograničenja zagađenja vazduha nijesu bile dovoljne, smatra izvršni direktor NVO Bjelopoljski demokratski centar Zdravko Janjušević. To se, prema njegovoj ocjeni, u velikoj mjeri odslikava u činjenici da je i prije početka nove grejne sezone već zabilježen veliki broj dana sa prekoračenjima koncentracije PM10 čestica.

– To bi trebalo da bude ozbiljan signal nadležnim institucijama da se sa preventivnim mjerama mora početi prije grejne sezone, a ne reagovati tek kada zagađenje dostigne zabrinjavajući nivo – ocijenio je Janjušević za "Dan".

Kada je riječ o Bijelom Polju, on smatra da je potrebno razmotriti potpuno obustavljanje korišćenja uglja kao energenta za grijanje, prvenstveno na gradskom području. Takvu inicijativu, kako objašnjava, podnijeli su Opštini Bijelo Polje i očekuju zvaničan stav po tom pitanju.

– Istovremeno treba raditi na postepenom smanjenju upotrebe drveta u individualnim ložištima i građanima ponuditi finansijski prihvatljive alternative kroz ozbiljnije, a ne kozmetičke subvencije. Zbog toga predlažemo značajno povećanje subvencija za ugradnju savremenih, energetski efikasnijih sistema grijanja, uključujući multisplit sisteme i druga rješenja koja koriste električnu energiju – naglasio je Janjušević.

Prema njegovoj ocjeni, inspekcijski nadzor mora biti češći, sistematičniji i vidljiviji na terenu.

– Posebnu pažnju u Bijelom Polju potrebno je usmjeriti na privredne subjekte čiji proizvodni procesi mogu predstavljati izvore emisija zagađenja. Trebalo bi izvještaje u ovoj oblasti javno objaviti. Posebno ukazujem na potrebu pojačanog inspekcijskog nadzora nad proizvođačima peleta na području Bijelog Polja. Potrebno je utvrditi da li svi pogoni posluju u skladu sa ekološkim standardima, kakve sisteme filtracije koriste i u kojoj mjeri njihove aktivnosti utiču na kvalitet vazduha. Inspekcijski nadzor ne bi trebalo da se svodi samo na reagovanje nakon prijave građana ili kada problem već nastane. Potrebne su redovne preventivne kontrole tokom cijele godine, a posebno neposredno prije i tokom grejne sezone – naglašava direktor Bjelopoljskog demokratskog centra.

Poručio je da građani Bijelog Polja i Pljevalja imaju pravo na konkretan plan sa rokovima, odgovornim institucijama i mjerljivim rezultatima, kako bi iz godine u godinu mogli da vide da li se kvalitet vazduha zaista poboljšava.

– Moj stav i stav organizacije kojoj pripadam je da pitanje kvaliteta vazduha na sjeveru Crne Gore mora postati pitanje javnog zdravlja i dugoročne razvojne politike svih institucija i Vlade Crne Gore, a ne tema kojom se bavimo samo nekoliko mjeseci tokom grejne sezone – podvukao je Janjušević.

Poručuje da je posebno važno da mjere ne ostanu samo na preporukama građanima da tokom dana sa visokim zagađenjem manje borave napolju.

– Hronični bolesnici, djeca, starije osobe i osobe sa invaliditetom ne mogu biti ti na koje se prebacuje teret rješavanja problema. Institucije moraju djelovati na izvore zagađenja i omogućiti građanima dostupnije i čistije načine grijanja – kazao je Janjušević.

MERS: Nadzor bio efikasan

"Danu" je iz Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera (MERS) saopšteno da je u periodu od decembra 2025. do marta 2026. godine ekološka inspekcija podnijela jedno obavještenje pljevaljskom tužilaštvu radi ocjene postojanja krivičnog djela za koje se preduzima gorenje po službenoj dužnosti, a u vezi sa radom kotlarnice u Skerlićevoj ulici u Pljevljima, uprkos zabrani izrečenoj rješenjem, kao i zbog sprečavanja sprovođenja pečaćenja kotlarnice u više navrata. Tužilaštvu su se, kako su precizirali, obratili 30. decembra prošle godine.

– Nijesmo upoznati sa ishodom dostavljenog obavještenja ODT-u u Pljevljima – kazali su "Danu" iz MERS-a u odgovorima od 29. jula.

Osim dostavljenog obavještenja, kako su precizirali, ekološka inspekcija je donosila rješenja za otklanjanje nepravilnosti i podnosila zahtjeve za pokretanje prekršajnog postupka.

– S obzirom na mjere koje su preduzete prilikom vršenja inspekcijskih nadzora smatramo da je isti bio efikasan i djelotvoran u domenima ekološke inspekcije – kazali su odgovarajući na pitanje "Dana".

Kada je riječ o novom Zakonu o zaštiti vazduha, iz MERS-a poručuju da je taj propis donesen kako bi doprinio boljem stanju vazduha i zaštiti građana i efikasnijem inspekcijskom nadzoru, ocjenjujući da će ciljevi radi kojih je donesen biti ispunjeni u narednom periodu.

Iz pljevaljskog Osnovnog državnog tužilaštva "Danu" su kazali da su u periodu 2025–2026. godine formirali jedan predmet po prijavi građanina zbog zagađenja vazduha iz gradske kotlarnice DOO "Grijanje" Pljevlja.

– Postupak se nalazi u fazi izviđaja u kome se preduzimaju dokazne radnje u cilju utvrđivanja da li ima elemenata bića krivičnog djela za koje se goni po službenoj dužnosti, za koje je nadležno da postupa ovo tužilaštvo – kazali su iz ODT-a Pljevlja.

Iz ODT-a Bijelo Polje nijesu odgovorili na naš upit u vezi sa postupcima potencijalno pokrenutim u vezi sa zagađenjem vazduha u toj opštini.

Mitrović: Pola vijeka bez preventivnih mjera

Nadležni organi nijesu preduzimali adekvatne preventivne mjere posljednjih 50 godina na poboljšanju kvaliteta vazduha i zaštite zdravlja stanovništva u Pljevljima, zbog čega se i tokom ove godine ponavlja scenario u kojem su Pljevlja, a za njima i Bijelo Polje, već sredinom godine prekoračili zakonski dozvoljeni limit od 35 dana (u jednoj kalendarskoj godini) sa enormnim zagađenjem PM10 čestica, kazao je "Danu" izvršni direktor NVO "Breznica" Milorad Mitrović. On ukazuje da se u Pljevljima godišnje sagori 1,8 miliona tona uglja, od čega Termoelektrana (TE) sagori 1,7 miliona tona.

– Scenario se ponavlja godinama unazad, a nema odgovornosti za takav odnos i drakonska kršenja važećih zakonskih propisa. U našim brojnim javnim istupima posljednjih 30 godina konstantno smo naglašavali da donosioci odluka pokazuju hronični nedostatak vizije i proaktivnog djelovanja. Umjesto sistemske prevencije i zaštite zdravlja građana, reakcije institucija se svode na puko konstatovanje alarmantnog stanja kada grejna sezona već počne, dok se građani Pljevalja ostavljaju u ambijentu koji je Alijansa za zdravlje i životnu sredinu (HEAL) još 2025. godine proglasila područjem opasnim po život ljudi. Iste te godine, nakon naših upornih poziva, Svjetska zdravstvena organizacija (SZO) je poslala svoje stručnjake u Pljevlja koji su, u saradnji sa našom organizacijom, tadašnjim Ministarstvom ekologije, Institutom za javno zdravlje Crne Gore i drugim institucijama, nakon istraživanja njihovih eksperata, uradili izvještaj čiji su zaključci bili više nego zabrinjavajući, a koji su se odnosili na uticaj zagađenja vazduha na zdravlje stanovništva. Ni nakon toga, a ni kasnije, do današnjeg dana, niko ništa nije preduzeo da se stanje ako ne potpuno promijeni, onda da se bar ublaži, kako bi život građana koliko-toliko bio podnošljiv – naglašava Mitrović.

Dosadašnje, kako navodi, rijetke zdravstvene studije i statistike pokazuju alarmantne rezultate.

– Jedno jedino zajedničko istraživanje koje je urađeno u periodu od samo šest mjeseci pokazalo je da se u Pljevljima, Podgorici i Nikšiću preko 250 prijevremenih smrti i 140 hospitalizacija godišnje direktno pripisuje izloženosti česticama koje premašuju preporuke SZO. Specifično za Pljevlja, uticaj zagađenja po glavi stanovnika je najgušći i najčešći u odnosu na ostale gradove, a više od polovine ovih fatalnih ishoda dešava se tokom zimske sezone grijanja. Istraživanje SZO se odnosilo na period prije 2015. kada je izvještaj objavljen, pa se postavlja pitanje kakva je situacija danas i kako bi izgledao izvještaj 10 godina kasnije – pitao je on.

Mitrović naglašava da niko nikada nije uradio ozbiljnija istraživanja o broju oboljelih, niti o vrstama bolesti koje su najzastupljenije, ali i da se iz rijetkih i šturih izvještaja može zaključiti da je došlo do drastičnog porasta raspiratornih oboljenja.

– Lokalni zdravstveni izvještaji u kontinuitetu upozoravaju da se najveći broj tumora javlja upravo na organima za disanje. Tokom analiziranih perioda povećanja aerozagađenja, broj novooboljelih od karcinoma pluća i drugih malignih bolesti pokazivao je skokovite trendove rasta. Na primjer, zabilježen je porast opšteg obolijevanja od raka gdje je za samo šest mjeseci jedne od kritičnih godina registrovano preko 220 novih pacijenata sa malignitetom – objašnjava on.

Smatra da ekološka inspekcija pokazuje nemoć ili nespremnost da se suprotstavi velikim industrijskim zagađivačima, kao što su TE Pljevlja, Rudnik uglja i Rudnik Šuplja stijena.

– Nadzor se često svodi na formalno izdavanje rješenja i prebacivanje odgovornosti između lokalnog i državnog nivoa. Inspekcijske kazne i nalozi nemaju odvraćajući efekat za velike zagađivače, jer je profit od spaljivanja uglja višestruko veći od propisanih sankcija. Eventualno izrečene kazne su simbolične, pa je često zagađivaču isplativije da plati kaznu, nego da svoje zagađenje svodi pod zakonom propisane norme i granice – kazao je on.

Mitrović dodaje da se činjenica da građani sjevera već godinama udišu vazduh u kojem su koncentracije PM10, PM2,5 čestica i sumpor-dioksida višestruko veće od dozvoljenih granica, direktno reflektuje na morbidnu statistiku.

– Ove opštine bilježe drastičan porast malignih oboljenja, hroničnih bolesti respiratornog sistema, ali i visoke stope suicida i masovnog iseljavanja stanovništva. Dok se profit od energetskog sektora troši na razvoj drugih područja u Crnoj Gori, građani Pljevalja bukvalno plaćaju cijenu svojim životima, dok inspekcijski organi ostaju samo nijemi hroničari potpune ekološke i ekonomske katastrofe, predstavljajući demokratsku ikebanu – zaključio je Mitrović.

Decenijski kontinuitet prekoračenja

Stanje sa trenutnim brojem dana sa prekoračenjima PM10 čestica, i prije grejne sezone, ne predstavlja izolovan incident, jer dokumentacija ukazuje na decenijski kontinuitet prekoračenja, kaže za "Dan" profesor prava sa doktoratom iz ekološkog prava Jovan Kojičić. On napominje da je u Pljevljima samo 2021. zabilježeno 114 dana prekoračenja.

– Posebno je ilustrativan leks specijalis za Pljevlja: zakon sa preciznim rokovima i finansijskim mehanizmima nije izvršen ni u dijelu uspostavljanja kancelarije Ministarstva u propisanom roku – naglasio je on.

Poručuje da novi Zakon o zaštiti vazduha treba posmatrati kroz rezultate, a ne kroz broj usvojenih akata.

– "Ozonovi" podaci su njegov prvi ozbiljan test: rizik je unaprijed poznat i dokumentovan, pa će se djelotvornost mjeriti time da li su nadležni zaista skratili period izloženosti građana. Upravo "najkraće moguće vrijeme" jeste standard koji zakon propisuje – rekao je Kojičić.

Ocjenjuje da se inspekcijski nadzor ne može ocjenjivati efikasnim samo zato što su vršene kontrole i donošena rješenja. Efikasnost, prema njegovim riječima, postoji tek ako nadzor spriječi ili bitno smanji ponavljanje povrede.

– Dokumenti pokazuju dug obrazac prekoračenja i pretežno reaktivnog postupanja, nakon što problem već nastane. Ključni problemi su nedovoljna prevencija, slaba kontrola izvršenja naloženih mjera, rascjepkana odgovornost i odsustvo jasnog javnog bilansa: ko je šta morao da uradi, u kom roku i sa kakvim rezultatom – objasnio je Kojičić.

Naglašava da primarnu odgovornost za funkcionisanje sistema zaštite snosi država, dok zagađivač odgovara za zagađenje koje proizvodi.

– Novi Zakon o zaštiti vazduha raspoređuje konkretne obaveze između Ministarstva, Agencije i lokalnih samouprava, pa odgovornost ne može nestati u institucionalnom lancu. Posebno je problematičan član 56: on formalno priznaje naknadu štete po zdravlje, ali kod hroničnog i difuznog zagađenja pojedinac i dalje mora dokazivati namjeru ili nehat nadležnog organa, konkretnu štetu i uzročnu vezu, što pravo može učiniti nedjelotvornim u praksi. Nasuprot tome, praksa Evropskog suda za ljudska prava odgovornost države vezuje za objektivni propust sistema, bez potrebe da se dokazuje subjektivna krivica konkretnog službenika, pa član 56 upravo tim dodatnim teretom može pravo učiniti iluzornim – objasnio je Kojičić, koji je 4. septembra Ustavnom sudu podnio inicijativu kojom traži ocjenu ustavnosti i zakonitosti sedam odredaba Zakona o zaštiti vazduha.

Rezultati monitoringa "Ozona", kako navodi Kojičić, dodatno potvrđuju da je rizik institucijama poznat i predvidiv, pa je nakon ovakvih rezultata znatno teže opravdati eventualno nepostupanje.