Đilasove kritike i formiranje novih pogleda (2): Osporio svrhu održavanja izbora u Jugoslaviji

Đilasov predizborni govor studentima i nastavnicima Beogradskog univerziteta, 18. marta 1950. godine važan je i po tome što je tada pored kritike birokratskih pojava i srodnih devijacija u socijalističkim sistemima, Đilas blago (reklo bi se i oprezno) dotaknuo i pitanje preispitivanja pojedinih dijelova jugoslovenske političke prakse.

Može se primijetiti da je Đilas već na početku svog govora indirektno dotakao pitanje same svrhe održavanja izbora u Jugoslaviji. Naime, govoreći o predstojećim izborima i složenosti uslova pod kojima se održavaju, Đilas je spomenuo problem odsutnosti buržoaske opozicije (jedina lista na izborima bila je lista Narodnog fronta Jugoslavije) i u vezi sa tim naglasio da se onda postavlja pitanje "da li je to demokratski i da li je pod diktaturom proletarijata neizbježno postojanje samo jedne, 'vladine' 'liste', odnosno – da li su radničkoj klasi i seljaštvu, kada su na vlasti, 'potrebne' i opozicione buržoaske liste?" Smatrajući da je ovo pitanje od čisto praktičnog značaja i da je postojanje opozicije nepotrebno, jer bi bila samo suvišna prepreka radničkoj klasi i seljaštvu koji su na vlasti (tj. da njeno nepostojanje samim tim ne dokazuje i nedemokratičnost izbora i čitavog državnog sistema), Đilas je zatim postavio pitanje: "U čemu je, onda, karakter izbora kod nas i u čemu bi uopšte trebao da bude pod diktaturom proletarijata?" U odgovoru na ovo pitanje, pored toga što po Đilasu izbori demokratizuju masu iznutra i daju joj inicijativu u upravljanju, određenu pažnju privlači i njegova rečenica: "A sem toga, izbori potvrđuju liniju razvitka koju izborna kampanja treba da izloži i razjasni, jer je, očevidno, sporedno pitanje da li će kandidati biti izabrani, pošto će u takvim uslovima i takvom sistemu oni to u svakom slučaju biti, a osnovno je pitanje svjesne aktivnosti i učešća masa u izbornoj kampanji na opštim pitanjima..." Iako na prvi pogled navedena konstatacija djeluje da je izrečena uzgredno, u okviru šireg objašnjenja značaja izbora (potvrđivanje linije razvitka, aktivnosti masa u kampanji itd.), čini se da ona, ipak, u sebi sadrži i nešto dublji smisao.

Đilasove kritike i formiranje novih pogleda (1): Prva ''jeretička godina'' Milovana Đilasa

Naime, stavljajući akcenat na samu izbornu kampanju i njenu misionarsku, gotovo prosvetiteljsku djelatnost, Đilas konstatacijom da je izbor kandidata očigledno sporedno pitanje i da se unaprijed zna da će oni biti izabrani, sam cilj izbornog procesa (izbor narodnih predstavnika) praktično, možda čak i nesvjesno, proglašava nepotrebnim, odnosno besmislenim ritualom svemoćne vladajuće političke opcije. Ono što je za Đilasa važno jeste prilika za pokretanje opšte rasprave i šire javne debate o aktuelnim društveno-političkim pitanjima, a to je sama predizborna kampanja. Pojednostavljeno rečeno, u odnosu na jedan tehnički, može se reći i birokratski čin (izbor delegata za skupštinska mjesta), Đilas daje prednost idejnom, debatnom i polemičkom postupku (dinamici predizborne kampanje). Bio je to uočljiv i važan pomak kod Đilasa u odnosu na njegove stavove uoči izbora 1945. godine. Svoju tezu sa Trećeg plenuma o aktuelnim okolnostima u kojima se nalazi socijalizam, odnosno o trenutnoj fazi njegovog razvoja, koja se suočava i sa novim (aktuelnim) problemima i koja iziskuje i nove napore u borbi protiv njih, Đilas je ponovio i na narečenom mitingu od 18. marta.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)