Jovan Ristić – između dvije političke generacije (5): Svetoandrejska skupština i Ristićeva dilema

Jedno od rješenja za popravljanje stanja u policiji, pored dovođenja sposobnijih kadrova na važne položaje, Jovan Ristić vidio je u reorganizovanju zastarjele administrativne podjele na srezove i okruge, koja nije, po njegovom mišljenju, odgovarala tadašnjem stanju. 

Tokom petogodišnjeg službovanja u Ministarstvu unutrašnjih poslova Ristić se upoznao sa funkcionisanjem važnog dijela države iznutra, sa svim problemima, osobenostima i specifičnim pogledima koji je resor zadužen za održavanje javnog reda i mira nosio. Pomenuto Ministarstvo predstavljalo je skelet sveukupne državne mašinerije i birokratije. Policajno odjeljenje kao njen najvažniji dio tokom 19. vijeka važio je kao izvršni instrument za sprovođenje kneževe volje. Pritom, Ministarstvo unutrašnjih djela sastojalo se od velikog broja pisara i prepisivača i, praktično, tek nekolicine stvarnih nalogodavaca. Položaj načelnika, koji je zahtijevao umne i energične ljude, doveo je Ristića u položaj jednog od nalogodavaca.

Svetoandrejska skupština predstavlja jednu od najznačajnijih prekretnica u političkom životu Srbije 19. vijeka. Na njoj je došlo do sudara jednog starog birokratskog režima koji je služio pod knezom Aleksandrom Karađorđevićem i tek nastajuće intelektualne elite koja se školovala na evropskim univerzitetima. Prvi, kao konzervativci, nijesu bili za političke promjene, dok su drugi, kao liberali, njih smatrali za neophodne.

Jovan Ristić – između dvije političke generacije (4): Uspješno rukovodio policijskim odjeljenjem

Skupština je sazvana, prije svega, da bi se prevazišli problemi koji su nastali na relaciji knez – Državni savjet. Ideja savjetnika sastojala se u tome, da na jednoj skupštini, koju će oni kontrolisati, detronizuju kneza Aleksandra Karađorđevića. Za razliku od Ilije Garašanina i nezadovoljnih savjetnika, za liberale zbacivanje kneza predstavljalo je samo posredni cilj. Oni su namjeravali da sazivanje Skupštine iskoriste za ostvarivanje svog političkog programa. Glavne ličnosti koje su ulazile u "stranku Svetoandrejske skupštine" bili su Jevrem Grujić, Milovan Janković, Andrija Stamenković, Stevča Mihailović, Jovan Ilić, Vladimir Jovanović, Ranko Alimpić i Jovan Belimarković. [...]

Sazivanje Svetoandrejske skupštine stavilo je Jovana Ristića pred veliku dilemu. On je i dalje važio za prijatelja Grujića, Jankovića, Stamenkovića i Ilića. Svi su ubrajani u "mlade" i "parizlije", uslovno rečeno, kružok koji je činila mlađa srpska inteligencija školovana u inostranstvu, koja je bila zahvaćena liberalnim idejama. Da je pred skupštinu Ristić posmatran kao dio te grupe vidi se i na osnovu zabilješke Dragutina Ilića, koju je sastavio na osnovu kazivanja svog oca Jovana. Sa druge strane, ništa manje važan činilac u tim događajima bio je i Ristićev "šef" u Ministarstvu unutrašnjih djela, Ilija Garašanin. Sam trenutak postavio je pred Ristića izbor da li da se prikloni svojim vršnjacima ili svom nadređenom. Njegova neodlučnost, odbijanje, pa pristanak da se kandiduje za sekretara izazvalo je ogromnu sumnju liberala. Postalo im je jasno da je isuviše blizak Garašaninu. Nekadašnji predstavnici Družine mladeži srpske u Svetoandrejskoj skupštini vidjeli su ponovnu priliku da traže, tada, bliže i jasnije definisane liberalne reforme što im nije uspjelo deset godina ranije. Ristić se plašio naglosti tih postupaka. Usljed agitacije liberala Ristićev izbor za sekretara je propao. Na njegovo mjesto izabran je Jovan Ilić. Razlika u glasovima nije bila velika.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)