Ekocid u Baošićima kao ogledalo strukturne korupcije

Piše: Prof. dr Radoje V. Šoškić

Jedna takva rečenica lebdi nad Baošićima kao epitaf na grobu nekog pravnog načela: u Baošićima, u tihom i naizgled harmoničnom pejzažu Boke kotorske – prostora koji je Unesko kanonizovao kao univerzalnu kulturno-istorijsku i prirodnu vrijednost, privatna kompanija nasipa 14.500 kvadratnih metara mora – mimo svake važeće planske dokumentacije, protivno konzervatorskim rješenjima koja eksplicitno zabranjuju nasipanje zaštićenog akvatorijuma, u direktnoj suprotnosti s normama prostornog uređenja – ali uz uredno izdatu građevinsku dozvolu. Ova rečenica nije hiperbola ni polemička deformacija stvarnosti u svrhu argumentativnog učinka. Ona je, naprotiv, surova i nepodnošljiva istina – verifikovana inspekcijskim i medijskim izvještajima, faktografski potkrijepljena, reprodukovana u javnim izjavama sâmih aktera ovog ekocida i urbicida. Ona je stvarnost kakva jeste.

Filozofska tradicija poznaje razliku između nomos-a i physis-a – između zakona kao društvene konvencije, kao artificijelnog i promjenljivog produkta ljudskog dogovora, i prirodnog poretka stvari koji postoji nezavisno od ljudske volje. Kalikle u Gorgiji tvrdi da je prirodno pravo – pravo jačeg – jedino istinsko pravo, i da su pozitivni zakoni tek veo kojim slabi maskiraju vlastitu nemoć pred snažnima, pretvarajući slabost u vrlinu i snagu u porok. Sokrat je umro braneći suprotno. U Kritonu, zatočen i čekajući egzekuciju nakon nepravedne presude, Sokrat odbija pobjeći premda mu bijeg nije ni tehnički ni logistički nedostupan. Razlog koji daje predstavlja, u svojoj paradoksalnoj jednostavnosti, jedan od najhrabrijih filosofskih iskaza u istoriji zapadne misli: zakon, čak i nepravedan zakon, ima moralnu supstancu koja nadilazi svaku arbitrarnu volju – supstancu koja počiva ne na sadržaju konkretne norme nego na sâmoj instituciji poretka kao preduslovu zajedničkoga života. Prekršiti zakon jer nam je nepravedan jeste, prema Sokratu, isto što i razoriti temelje kuće jer nam se ne sviđa jedna soba: destrukcija koja uništava uslov mogućnosti svega što bi slijedilo, uključujući i mogućnost da se nepravedan zakon osporava na način koji nije golo nasilje. Sokrat ne tvrdi da je atinska presuda bila pravedna; on tvrdi da pravni poredak, čak i kada proizvodi nepravdu, ostaje okvir unutar kojeg je uopšte moguće artikulisati pojam pravde. To je, u najdubljem smislu, vjera u vladavinu prava kao ontološki temelj polisa.

Ono što se u Baošićima zbiva ne pripada ni jednoj od tih pozicija, nije nijansa na spektru između sofističkog cinizma i sokratovskog fidelizma – ono je nešto mnogo zloslutnije od obje krajnosti. Zakon postoji. Norme postoje. Institucije postoje. Procedure postoje. Rješenja se donose i dostavljaju. Inspekcije se obavljaju. Sjednice se drže. Zapisnici se pišu. I u tom totalnom prisustvu forme – u toj savršenoj proceduralnoj urednosti koja ne propušta ni jedan formalni korak – vladavina zakona je svedena na pozorišnu predstavu, na formu koja ne samo da maskira odsustvo zaštite nego u tom maskiranju aktivno legitimiše i strukturno perpetuira upravo ono čemu bi, u svakom razumnom čitanju vlastite svrhe, trebalo stati na put – zločinu nad prostorom.

Postoji jedna fundamentalna analitička zabluda koja se uporno reprodukuje u diskursima o korupciji u malim tranzicijskim državama: korupcija se interpretira kao anomalija, kao patološko odstupanje od pretpostavljeno zdravog i funkcionalnog sistema. Takva perspektiva nije samo teorijski neodrživa, ona je i politički kontraproduktivna – jer usmjerava pogled prema simptomima i udaljava ga od uzroka, čime se uspostavlja svojevrsna epistemološka iluzija: problem se prepoznaje, ali se pogrešno locira. Upravo u toj pogrešnoj lokaciji leži njena politička funkcionalnost. Jer, razumjeti korupciju kao devijaciju znači pretpostaviti postojanje normativnog poretka koji je u svojoj osnovi ispravan, ali povremeno narušen. Nasuprot tome, empirijska realnost tranzicionih sistema upućuje na suprotan zaključak: korupcija nije izuzetak, već obrazac; nije kvar sistema, već jedan od njegovih operativnih principa.

Šoškić

- Privatna arhiva

U slučaju Baošića, sistem nije zakazao. Naprotiv, on je funkcionisao besprekorno – ali unutar logike koja je radikalno odvojena od deklarativno proklamovanog javnog interesa. JP Morsko dobro je sklopilo ugovor koji je trebalo sklopiti u korist partnera kojeg je trebalo favorizovati. Opštinski sekretarijat je izdao dozvolu i zatim je – svjesno – uklonio iz sfere javne vidljivosti. Izjava gradonačelnika Katića, kojom se devastacija prostora legitimiše kao "ekonomski interes" i "nepovratan proces", politički je govor koji racionalizuje ranije donijetu odluku. Agencija za zaštitu životne sredine zaključuje da intervencija koja trajno transformiše akvatorijum pod zaštitom Unesko ne zahtijeva procjenu uticaja na životnu sredinu. Ministarstvo ekologije, uprkos svojoj nadležnosti, ćuti, dok ministar urbanizma javno potvrđuje legalnost dozvole. Poslanica, u korist privatnog investitora, vrši skandalozan pritisak na Upravu za zaštitu kulturnih dobara. Inspekcijski organi reaguju prekasno.

Filosofi Denis Tompson i Majkl Džonston razvili su teoriju strukturne korupcije upravo da opišu ovakav sistem u kojem nije potrebno da iko individualno uzme mito, jer su same institucionalne strukture konfigurisane na način koji sistematski privileguje određene aktere. Nema transakcije, nema koverte. Ima samo rutinskog funkcionisanja sistema koji je deformisan u svom temelju – sistema koji proizvodi koruptivne ishode kroz koruptivnu arhitekturu, kroz podsticaje koji su ugrađeni u procedure i hijerarhije i diskreciona ovlašćenja. Strukturna korupcija ostavlja apsolutno neizbrisiv trag u geografiji, u ekologiji, u stratigrafiji mjesta koje više nije ono što je bilo i koje to što je bilo više nikada ne može biti. Trag u moru betoniranom do 9 metara dubine, trag u obliku zatrpanog starog kamenog mandraća sa svjetionikom, srušene palate – arhitektonskih zapisa prisutnosti i aktivnosti koje su se odvijale na tom prostoru kroz stoljeća, koje buduća pokoljenja neće imati priliku ni vidjeti ni vrednovati.

Vitgenštajn je u Filosofskim istraživanjima razvio pojam jezičkih igara – skupova pravila koji određuju šta u datom kontekstu nešto znači. Investitor koji tretira konzervatorske uslove kao neobavezujuće preporuke ne griješi u vlastitoj igri – on igra igru moći, u kojoj važnost nije određena normativnom hijerarhijom već faktičkim kapitalom – finansijskim i političkim. Tragično nije to što taj čovjek misli na taj način. Tragično je to što njegova jezička igra predstavlja primarnu jezičku matricu crnogorskog institucionalnog prostora – onu koja određuje što se zaista događa, dok jezička igra prava ostaje sekundarna, ceremonijalna, legitimacijska kulisa koja igri moći obezbjeđuje normativni veo bez kojeg bi se razotkrila kao gola sila.

(Autor je univerzitetski profesor)