Evropa na raskršću

Piše: Dani Rodrik

Dvije postojeće globalne supersile nijesu inspirativan model za ljude koji drže do demokratije, ljudskih prava i socijalne pravde. Uprkos ekonomskim uspjesima, Kina ostaje autoritarni režim koji ne toleriše drugačije mišljenje. U novom mandatu predsjednika Trampa, Sjedinjene Države su odustale čak i od privida rešavanja problema ogromne imovinske i dohodovne nejednakosti, kao i od ideje o vladavini prava u zemlji, i pretvorile se u problematičnog i krajnje nepouzdanog partnera za svoje nekadašnje saveznike u inostranstvu. 

Mnogi bi željeli budućnost bolju od onoga što nude američki i kineski model. Ako želimo stabilan multipolarni svijet u kom ima prostora za demokratske aspiracije, vođstvo će morati da preuzme Evropa.

Ali Evropa pati od brojnih slabosti. Njena ekonomska mašinerija posustaje, a demokratija trpi udare krajnje desničarskih grupa. Ipak, politički život u Evropi funkcioniše bolje nego u Sjedinjenim Državama pod Trampom, a evropski kontinent ima na svojoj strani nekoliko aduta, uključujući socijalni model tržišta koji osigurava više jednakosti i snažniju srednju klasu nego u Sjedinjenim Državama, kao i značajnu ekonomsku bazu – uporedivu s onom u SAD po paritetu kupovne moći – koja uključuje mnoge inovativne industrije.

Problem nije samo u tome što Evropi nedostaje vizija onoga što bi željela da bude, nego i to što inspiraciju često traži na pogrešnim mjestima. Za mnoge evropske lidere, inovativni američki model Silicijumske doline je sveti gral globalne ekonomije. Često govore o "inovacijskom jazu" između Sjedinjenih Država i Evropske unije, kao što je dokumentovano uticajnim Draghijevim izvještajem, i zagovaraju reforme, poput integracije finansijskih tržišta i digitalne deregulacije, što bi Evropu učinilo sličnijom Sjedinjenim Državama.

Nema razloga da Evropa zavidi Americi. To bi značilo zanemarivanje evropske tradicije inkluzije i regulacije koje su proizvela pravičnija društva sa širim pristupom dobrim radnim mjestima za srednju klasu i pouzdanijim mrežama socijalne zaštite. Takođe se zaboravlja da inovativnost u Americi zapravo ne doprinosi produktivnosti niti opštem životnom standardu.

Tačno je da po gotovo svakom ekonomskom parametru Sjedinjene Države troše više na istraživanje i razvoj i proizvode više inovacija. Ali to ne donosi rast produktivnosti u čitavoj ekonomiji niti rast životnog standarda za njene građane, osim ako su koristi veoma široko distribuirane. Zapravo, rast produktivnosti u Sjedinjenim Državama je bio slab posle 2000. godine, s izuzetkom poslednjeg skoka. Tehnološki sektor je izolovano ostrvo u ekonomiji u kojoj su mnogim zaposlenima potrebna po dva posla da bi preživjeli.

Kao što su pokazali Ufuk Akcigit sa Univerziteta u Čikagu i Sina Ates iz Odbora Federalnih rezervi, difuzija inovacija u Sjedinjenim Državama se usporava. Mali broj velikih kompanija monopolizovao je proizvodnju znanja. Usled visokih ulaznih barijera i restriktivnog patentnog prava, mnoštvo manjih kompanija zaostaje. Rezultirajuća visoka koncentracija inovativnosti znači da američki ekonomski sistem generiše veoma iskrivljenu dohodovnu i imovinsku raspodelu koju nijedna zemlja ne bi trebalo da prihvati kao model. Tramp je i došao na vlast jašući na talasu nezadovoljstva koje je otuda proisteklo.

Arhiva

U domenu proizvodnje, zavist Evropljana usmjerena je na Kinu. Kineski proizvodni kapaciteti istisnuli su Evropu s područja kojima je tradicionalno dominirala, kao što su automobili i kapitalna dobra. Mnogi evropski industrijski lideri vjeruju da za oporavak konkurentnosti treba podići protekcionističke barijere za kinesku robu.

Ali ne postoji način da se Evropa vrati u dane svoje najveće slave kao industrijske velesile. Poslovi se neće vratiti u fabrike: čak i Kina je u protekloj deceniji izgubila na milione radnih mjesta u proizvodnim pogonima. Obezbjeđivanje dobrih radnih mjesta u Evropi podrazumijeva fokusiranje na usluge i podizanje produktivnosti i radnih standarda u uslužnim djelatnostima, od lične njege do ugostiteljstva.

Kineski izazov zahtijeva strateški odgovor, a ne protekcionističke mjere. Primjeren lijek bile bi usko ciljane industrijske politike koje, nasuprot uvoznim tarifama, direktno podstiču inovacije i usmjerene su na one segmente napredne proizvodnje u kojima Evropa može da bude tehnološki lider. U automobilskoj industriji, na primjer, Njemačka bi trebalo da se okrene sledećoj generaciji električnih vozila, jer je Kina već osvojila masovno tržište ovih vozila.

Problem je i u tome što Evropska unija institucionalno nije adekvatno opremljena da razvija odvažne nove vizije kakve sadašnje okolnosti nalažu. Njeni utemeljivači su vjerovali da će ekonomska unija vremenom donijeti političku uniju. Ali to se nije dogodilo. U domenu ekonomskih politika EU se više doživljava kao ograničavajući faktor nego kao generator novih ideja: nedovoljno je integrisana da bi njene centralne institucije preduzimale odvažne poteze. S druge strane, nivo integracije je dovoljan da se lideri država članica osjećaju kao da ne mogu (ili ne smiju) da eksperimentišu.

Logika osnivanja Evropske unije se mora preokrenuti. Geopolitički izazovi zahtijevaju da Evropa jednoglasno istupa po pitanjima odbrane i nacionalne bezbjednosti, dok ekonomsko okruženje nalaže popuštanje EU okova da bi se podstakle inovacije. Evropa treba da se fokusira na jedinstvenu spoljnu i odbrambenu politiku, i istovremeno stimuliše države članica da u ekonomiji traže sopstveni put, samostalno ili slobodno grupisane. To neće napraviti štetu, a može doneti mnogo koristi.

Na primjer, trgovinski sporazumi koje je Evropska unija sklopila s Indijom i južnoameričkim blokom Mercosur primjer su uspješnih inicijativa, u oštrom kontrastu s ne tako davnim teškoćama Evropske unije u prevazilaženju zastarjelih preokupacija i aranžmana. Produbljivanje saradnje EU s drugim djelovima svijeta apsolutna je nužnost i preduslov multipolarnosti. Ali to je bolje sprovoditi kroz političke sporazume. Trgovinski sporazumi troše politički kapital u zemlji i skreću pažnju s važnijih prioriteta ekonomske politike, kao što su jačanje srednje klase otvaranjem dobrih radnih mjesta, povećanje produktivnosti u sektoru usluga, usluga kojima se ionako uglavnom ne trguje, i podsticanje razvoja inovativnog ekosistema primjerenog evropskom socijalnom modelu.

Ako Evropa želi da se dokaže na globalnoj sceni, kao što bi trebalo, prvo mora povratiti samopouzdanje. Svijetu je potrebna alternativa američkom i kineskom modelu. Zato evropski lideri moraju prikupiti hrabrost da odrede sopstveni kurs.

Project Syndicate, preveo Đorđe Tomić

peščanik.net

(Autor je profesor međunarodne političke ekonomije na Univerzitetu Harvard)