Ropstvo počinje obećanjem

Piše: Ibro Ibrahimović

Ušla je u voz ka zapadnoj Evropi ubijeđena da putuje u bolji svijet. Umjesto toga, provela je dvije godine u prinudnoj prostituciji, pod prijetnjom čovjeka koji joj je obećao sve. Izvukla se sama i danas svoju priču govori naglas, da bi druge djevojke sačuvala. Njena zamka imala je lice dečka i oblik obećanja.

Ista zamka danas nosi drugo odijelo. Voz je postao avion za jugoistočnu Aziju, a pored seksualne eksploatacije pojavili su se i centri za onlajn prevare, zgrade pune računara, opasane bodljikavom žicom. Mladić za laptopom, pod prijetnjom batina, mami nepoznatog čojveka u lažnu investiciju ili izmišljenu ljubav. Ujedinjene nacije su ovogodišnju temu Svjetskog dana borbe protiv trgovine ljudima, koji se obilježava 30. jula, nazvale „Zarobljeni iza prevare“. Najbrže rastući oblik savremenog ropstva ne počinje otmicom. Počinje obećanjem.

Put u to ropstvo gotovo uvijek izgleda pristojno. Kriminalna mreža objavi ponudu koja djeluje kao izlaz iz nevolje, dobru platu i posao u inostranstvu bez traženog iskustva. Kada čovjek stigne, oduzmu mu pasoš i izmisle dug za kartu i smejštaj, a sloboda nestane istog dana. Odatle radi na otplati duga koji je smišljen tako da nikada ne padne na nulu, a dnevna norma mjeri se brojem prevarenih ljudi. Ko normu ne ispuni, plaća glađu i batinama, a one koji se suprotstave prepuštaju drugim kriminalnim grupama. Prema procjenama Ujedinjenih nacija, u takvim centrima u Kambodži, Mjanmaru i Laosu radi više od tri stotine hiljada zarobljenih ljudi, a njihov godišnji prihod mjeri se desetinama milijardi dolara. Vještačka inteligencija dala im je novu brzinu jer klonirani glas i lažno lice danas govore gotovo svaki jezik, a društvene mreže i aplikacije za dopisivanje ostaju glavni kanal vrbovanja.

Od jednog zločina nastaju dvije žrtve u isti mah. Prva je čovjek zaključan iza ekrana, primoran da čini krivično djelo. Druga je penzioner u Kragujevcu koji ostane bez ušteđevine, ili porodica koja povejruje lažnom investicionom fondu. Prvi je, na papiru, i sam počinilac, i tu se sistem najčešće spotakne. Policija u njemu vidi prevaranta, a rijetko ko postavi pitanje kako je uopšte dospio za taj sto. Dok se žrtva tretira kao krivac, trgovac ostaje neuhvatljiv.

Srbija u toj slici nije samo posmatrač. Najveći broj žrtava kod nas i dalje čine naši građani, eksploatisani u sopstvenoj zemlji, seksualno i radno. Tokom 2025. godine Centar za zaštitu žrtava trgovine ljudima primio je rekordne 242 prijave sumnje, 32 odsto više nego godinu ranije i skoro dvostruko više nego 2021. Broj formalno identifikovanih žrtava raste petu godinu zaredom i dostigao je 75, najviše od osnivanja Centra. Žene čine 68 odsto identifikovanih žrtava, a djeca čak 41 odsto. Stručnjaci procjenjuju da je stvarni broj i dalje veći jer žrtva najčešće i ne zna da je žrtva. Prvi put otkako Centar postoji, najviše prijava odnosi se na strane državljane, njih 155, uglavnom dovedene radi radne eksploatacije. Srbija je tako i sama postala odredište, mejsto na koje se ljudi iz Azije i Afrike dovode da bi ovde bili iskorišćeni. Djevojka koju poznanik uvuče u seksualnu eksploataciju, radnik kome na gradilištu oduzmu dokumenta i zaradu, dijete primorano na prosjačenje ili mladić zatvoren u centru za onlajn prevare, različita su lica istog zločina.

Iza svake od tih sudbina stoji isti početak, čovjek koji više ne vidi izlaz. Trgovac ljudima traži upravo onoga kome je nestala nada da će pošteno promijeniti svoj život, jer takav pristaje na uslove koje bi svako drugi odbio. Zato se ova borba ne dobija samo u policijskim akcijama i sudnicama. Dobija se i tamo gdje čojvek ima razlog da ostane i posao od kog može da živi, jer se time trgovcu oduzima sirovina prije nego što ju je uzeo u ruke.

Odgovor države zato mora da bude širi od hapšenja. Skupština je ove godine prvi put posebnim zakonom uredila ovu oblast. Zakon o sprečavanju i suzbijanju trgovine ljudima i zaštiti žrtava uspostavlja jasniji sistem zaštite i težište stavlja na to da žrtva dobije priznat status i dugoročnu podršku, a ne samo pomoć u trenutku kada bude pronađena. Time se dotiče upravo ono mjesto na kome se sistem dosad spoticao, razlika između žrtve i krivca. Da taj rad daje rezultat, potvrđuje i ocjena sa strane, jer je Srbija u poslednjem izvještaju američkog Stejt departmenta o trgovini ljudima napredovala na Nivo 2. Uz institucije stoji i besplatna, anonimna linija 0800 100 388. Svaka žrtva koja progovori, kao ona djevojka koja je posle svega našla glas, ruši tišinu u kojoj se ova trgovina najbolje skriva.

Ni odgovornost za ovu pojavu nije ravnomjerno raspoređena. Zemljama porijekla i tranzita rado se drže lekcije, dok se mnogo manje govori o tržištima na kojima se plodovi eksploatacije troše i o novcu koji se, opran kroz te prevare, sliva u najrazvijenije ekonomije. Isti lanac koji drži roba u azijskom logoru prazni račun penzionera u Evropi. Borba protiv trgovine ljudima biće uvjerljiva tek kada ista pravila budu važila i za onoga ko eksploatiše i za onoga ko na eksploataciji zarađuje. Ozbiljnost jedne države mjeri se brojem ljudi koje uspije da izvuče prije nego što postanu broj u godišnjem izveštaju. Dokle god očaj može da se proda kao nada, trgovci ljudima imaće svoju robu.

(politika.rs)