Slabljenje institucija: Tiha kriza savremenih društava

Piše: mr Stevan Gajević

Iako knjiga nije novijeg datuma i napisana je prije više od petnaest godina, njene ideje danas djeluju gotovo proročanski i, možda, aktuelnije nego u vrijeme kada je nastala.

U samoj srži Fergusonove analize nalazi se jednostavna, ali snažna teza: zapadna civilizacija ne slabi prvenstveno zbog ekonomskih faktora, niti isključivo zbog pada produktivnosti, već zbog postepenog urušavanja ključnih institucija na kojima je izgrađena – demokratije, tržišta, civilnog društva i vladavine prava. Upravo ove institucije predstavljale su temelj istorijske dominacije Zapada i omogućile stabilan ekonomski rast, razvoj konkurencije, tehnološki napredak i dugoročnu društvenu stabilnost.

Ferguson posebno naglašava da Zapad ne slabi zbog spoljne konkurencije, već prije svega zbog unutrašnje institucionalne slabosti. Ove institucije nijesu nastale spontano, već su izgrađivane kroz dug istorijski proces, kroz razvoj države, prava i tržišta. Upravo takva institucionalna stabilnost omogućila je Zapadu da razvije snažnu ekonomiju i društvo  zasnovano na pravilima, a ne na pojedincima.

Međutim, u savremenom periodu, posebno od kraja dvadesetog vijeka, Ferguson ukazuje na postepeno slabljenje tih institucionalnih temelja. Taj proces nije dramatičan niti nagao, već spor i gotovo neprimjetan.

Stevan Gajević

Dan

Upravo u tome leži njegova najveća opasnost. Društva često ne prepoznaju institucionalnu krizu dok ona već ne postane duboka i teško popravljiva, slično onoj poznatoj metafori "žabe koja ne osjeća da se voda postepeno zagrijava do tačke ključanja".

Autor naglašava da institucionalni pad vodi sporijem ekonomskom rastu, većoj nejednakosti i političkoj nestabilnosti. Slabljenje institucija smanjuje sposobnost država da odgovore na savremene izazove, bilo da su oni ekonomski, politički ili društveni. Upravo zbog toga Fergusonova analiza prevazilazi uski okvir Zapada i postaje univerzalna, posebno za male i tranzicione ekonomije.

Jedna od ključnih Fergusonovih ideja jeste da ekonomski razvoj ne zavisi prvenstveno od prirodnih resursa, već od kvaliteta institucija. Stabilne institucije stvaraju predvidivost, a predvidivost stvara investicije.

Investicije, sa druge strane, generišu ekonomski rast i dugoročnu stabilnost.

Kako je jednom slikovito primijetio profesor Miodrag Zec, "zamislite engleskog lorda da iznosi novac kod nas". Upravo ta rečenica možda najbolje opisuje razliku između institucionalno stabilnih i nestabilnih društava. Ono što je Zapad gradio od Engleske revolucije do danas jeste sistem u kojem institucije nadživljavaju pojedince i političke promjene, stvarajući stabilan okvir za ekonomski razvoj.

Ferguson upravo na to i upozorava – institucionalna nestabilnost povećava rizik i smanjuje investicije.

Kapital traži sigurnost, a investitori izbjegavaju pravno nesigurne sisteme. Zbog toga kvalitet institucija postaje ključni faktor ekonomskog razvoja, a njihovo slabljenje predstavlja ozbiljan izazov za dugoročnu stabilnost svakog društva.

U poglavlju o demokratiji Nil Ferguson ukazuje da je savremeni demokratski sistem postao dominantno kratkoročan i podložan populističkim odlukama, gdje politički lideri djeluju u skladu sa izbornim ciklusima, a ne dugoročnim interesima društva. Takav pristup, prema autoru, dovodi do rasta javne potrošnje, povećanja javnog duga i odlaganja neophodnih reformi. Posljedica toga je slabljenje efikasnosti demokratskih institucija i prenošenje ekonomskog tereta na buduće generacije. Ovakvi trendovi nijesu karakteristični samo za mala društva, već su sve prisutniji i u razvijenim zapadnim demokratijama, gdje dolazi do postepene  transformacije demokratskih sistema i jačanja izvršne vlasti.

U poglavlju o vladavini prava Ferguson ukazuje da savremeni zapadni sistemi sve više prelaze iz vladavine prava u vladavinu prekomjerne regulacije i pravne složenosti, što dovodi do sporijeg donošenja odluka i smanjenja ekonomske efikasnosti. Rast broja propisa i dugotrajni sudski postupci povećavaju neizvjesnost i troškove poslovanja, čime se slabi konkurentnost i investiciona privlačnost ekonomija. U takvom ambijentu, pravna sigurnost postaje ključni faktor ekonomskog razvoja.

Govoreći o civilnom društvu, Ferguson naglašava da su snažne društvene institucije kroz istoriju predstavljale važan stub stabilnosti zapadnih društava. Međutim, savremena društva suočavaju se sa postepenim slabljenjem civilnog društva, padom povjerenja i rastom individualizma. Kao posljedica, dolazi do smanjenja društvene kohezije i jačanja političke polarizacije, što dugoročno utiče na stabilnost demokratskih sistema.

U poglavlju o tržištu Ferguson ukazuje da savremena tržišta gube dio svoje dinamike i konkurentnosti usljed rasta regulacije, koncentracije kapitala i povećanog uticaja države. Slabljenje konkurencije, prema autoru, vodi sporijem ekonomskom rastu i smanjenju produktivnosti. Ferguson zaključuje da upravo zdrava konkurencija predstavlja ključni pokretač inovacija, te da njeno slabljenje dugoročno vodi stagnaciji i smanjenju ekonomske snage Zapada.

Ukoliko Fergusonovu "Veliku degeneraciju" posmatramo iz perspektive male ekonomije kakva je Crna Gora, jasno je da njegove teze dobijaju dodatnu težinu i praktični značaj. Naime, male ekonomije su daleko osjetljivije na institucionalne slabosti, jer je njihov razvoj u većoj mjeri zavisan od stabilnosti sistema nego od obima tržišta ili raspoloživih resursa. Upravo zbog toga, slabljenje institucija u malim državama može imati daleko izraženije posljedice nego u velikim ekonomijama.

Ferguson nas upozorava da se pad institucija ne dešava naglo, već postepeno, kroz slabljenje povjerenja, sporost reformi i dominaciju kratkoročnih političkih interesa. Upravo takvi procesi mogu se prepoznati i u savremenim društvima, gdje se reforme često odlažu, a institucionalni razvoj ostaje nedovršen. U takvim okolnostima, ekonomski rast postaje nestabilan i zavisan od spoljašnjih faktora, dok dugoročna održivost sistema ostaje neizvjesna.

Istovremeno, posmatrajući savremene procese na Zapadu, vidljivo je da se i razvijene demokratije suočavaju sa krizama, rastom javnog duga, političkom polarizacijom i slabljenjem povjerenja u institucije.

Ovakvi trendovi ukazuju da institucionalna stabilnost nije trajno garantovana, već zahtijeva stalno prilagođavanje i reforme. Upravo zbog toga, Fergusonova analiza predstavlja upozorenje da ni razvijeni sistemi nijesu imuni na institucionalnu degeneraciju.

Za mala društva, poput Crne Gore, ključna pouka Fergusonove knjige jeste da ekonomski razvoj ne može biti dugoročno održiv bez snažnih institucija. Stabilan pravni sistem,  funkcionalna demokratija, konkurentno tržište i aktivno civilno društvo predstavljaju osnovne preduslove održivog razvoja. Bez ovih elemenata, ekonomski napredak ostaje krhak i podložan spoljnim šokovima.

Borba protiv slabljenja institucija zahtijeva dugoročno razmišljanje, jačanje transparentnosti i izgradnju povjerenja u sistem. Fergusonova "Velika degeneracija" upravo zbog toga predstavlja ne samo analizu Zapada, već i svojevrsni vodič za mala društva koja žele da izgrade stabilan i održiv institucionalni okvir. U tom smislu, čitanje Fergusona za nas nije samo teorijsko pitanje, već praktična potreba, jer upravo razumijevanje značaja institucija predstavlja prvi korak ka njihovom jačanju i dugoročnoj stabilnosti društva.

(Autor je ekonomista)

Mišljenja objavljena u tekstovima autora nisu nužno i stavovi redakcije „Dana"