The New York Times: Velike boginje su nekad bile manje opasne

Piše Karl Cimer za "Njujork tajms"

Istrebljenje virusa, koje se desilo 1970. godine, smatra se jednim od najvećih trijumfa medicine. Ipak, pet decenija kasnije, male boginje nas i dalje progone, jer se svijet plaši da će one vaskrsnuti u vidu biološkog oružja.

Uz svu zabrinutost koju velike boginje izazivaju, njihova istorija ostaje neobično misteriozna. Istraživačima nije poznato kako su velike boginje prvo elovuirale ili koliko su dugo tištile čovječanstvo. Međutim, tokom prethodne decenije, genetičari su iznijeli nove dokazi, otkrivši da DNK malih boginja i dalje vreba u ljudima koji su umrli još prije nekoliko vjekova.

Istraživači su prošle nedjelje otkrili najnoviji genetski trag u jednom radu objavljenom u magazinu "Nauka". Prvi put su otkrili stari genom velikih boginja, porijeklom iz Južne Amerike, koji se krije u kosturima u Čileu, a datira oko 500 godina unazad.

Ovi DNA fragmenti su odmah podstakli naučnike da na male boginje gledaju iz drugog ugla. Možda one isprva nisu bile strašni ubica kako se danas misli. Moguće je da su vjekovima bile blaga infekcija, i da je stasalo mnogo generacija dok se nisu pretvorile u Dženerovu pošast.

Hendrik Pojnar, stručnjak za drevne male boginje na Univerzitetu u Kanadi, koji nije bio dio nove studije, kazao je da ne zna za još jednu bolest koja je imala takav tok. "Ovo je, zaista, vrlo čudno", rekao je.

Naučnici su generalno saglasni u tome da je virus velikih boginja na ljude prešao sa neke druge vrste. Druge životinje nose mnogo sličnih virusa, ali još nije utvrđeno koji virus mu je preteča.

"Nismo bliži otkriću od koje vrste su prešle velike boginje, što je zapravo nevjerovatno", kazao je Pojnar.

Pojnar je promijenio mišljenje nakon što je otkrio kako drugi virus mogu ličiti na velike boginje. On je sa kolegama izučavao tijelo djeteta iz Italije, koje je umrlo prije skoro 500 godina, za kojeg se samtralo da je najstariji fizički dokaz velikih boginja u tom dijelu svijeta.

The New York Times: Turizam u Aziji protiče bez najvažnijih gostiju

Ipak, on i kolege nisu pronašli DNA velikih boginja. Zapravo, našli su genom hepatitisa B, koji može uzrokovati osip po licu sličan onom koji nastaje od boginja.

Godine 2016, Pojnar i kolege su iznijeli više nego uvjerljive dokaze drevnih velikih boginja: njihov DNA. Pronašli su genetske fragmente virusa u tijelu dječaka koji je živio u Litvaniji 1600-ih godina.

Četiri godine kasnije desilo se još veće iznenađenje kad je drugi tim, istražujući četiri genoma velikih boginja iz vikinškog doba, našao DNA velikih boginja u Evropljanima koji su živjeli u periodu prije oko 1.000 do 1.400 godina.

Najnovije otkriće drevnih velikih boginja otkriveno je na dijelu obale oivičenom liticama na sjeveru Čilea, na lokalitetu nazvanom Kamarones 9. Upravo su tamo arheolozi pedesetih godina prošlog vijeka otkrili groblje iz doba Inka.

Nedavno su istraživači sa Univerziteta u Čileu ponovo proučili ostatke pronađene na groblju, koristeći nove metode za potragu za DNK, uključujući gene virusa i bakterija. Naučnici su analizirali ogromne količine DNK koju su za sobom ostavili mikroorganizmi iz tla hraneći se kostima.

Konstanca de la Fuente Kastro, biološki antropolog sa Univerziteta u Čileu i autor nove studije, izjavila je kako se nadala da će pronaći DNA tuberkuloze, koja je u Južnoj Americi postojala mnogo prije dolaska Evropljana.

"Definitivno nismo imali na umu velike boginje", rekla je.

Ali kada su ona i kolege završili sa istraživanjem podataka, utvrdili su genetski identičan virus velikih boginja, od kojeg su bili zaraženi muškarac i žena koji su živjeli između 1400-ih i 1600-ih godina.

Kastro i njene kolege su uporedili genetsku sekvencu virusa Kamarones 9 sa starijim i mlađim uzorcima velikih boginja. Na osnovu sličnosti i razlika u ključnim DNK, istraživači su sačinili porodično stablo.

Svi poznati virusi velikih boginja izgleda da imaju zajedničkog pretka koji je živio prije oko 1.500 godina. Kako se virus širio dalje na druge ljude, potomci virusa su se izgleda rasuli u zasebna stabla porodičnog drveta.

Vikinški virusi pripadaju granama koje ni izbliza nemaju veze sa savremenim velikim boginjama. One su izumrle prije više vjekova.

Virusi iz grupe Kamarones 9, iz Čilea, zauzimaju središnje mjesto na porodičnom stablu. Oni su bliži savremenim velikim boginjama nego vikinškim. Virusi iz Litvanije iz 1600-ih godina i Engleske sredinom 1700-ih, suprotno njima, takođe su vrlo slični savremenim karakteristikama virusa.

"Tokom vjekova", kako su utvrdili Kastro i njene kolege, "velike boginje su doživjele upečatljivu transformaciju". Nastale su mutacije koje su potpuno onesposobile neke njihove gene.

Do trenutka kada su evoluirali virusi velikih boginja kod Vikinga, više od dvadesetak gena bilo je ugašeno. Još više ih je bilo izgubljeno kod virusa iz lokaliteta Kamarones 9. A do 1600-ih i 1700-ih godina, virusi iz Litvanije i Engleske izgubili su još veći broj gena.

"Prema našoj gruboj računici, izgleda da je riječ o jednom ili dva gena po vijeku", rekao je Šigeki Nakagome, genetičar sa Triniti koledža u Dablinu i jedan od autora studije o Kamaronesu 9.

Gubitak gena je možda zapravo pomogao u tome da se velike boginje bolje prenose na ljude. Virus je možda napustio one gene koji su mu pomagali da zarazi druge vrste. Tokom vjekova postao je efikasniji u razmnožavanju unutar ljudskih ćelija. A kako je stvarao sve veći broj novih virusa, velike boginje su možda postajale smrtonosnije.

Drugim riječima, rani virusi velikih boginja možda su bili relativno blagi. Pojnar je istakao da ne postoje pisani zapisi o epidemijama velikih boginja u sjevernoj Evropi tokom perioda vikinških virusa. Moguće je da je većina ljudi redovno preživljavala velike boginje i sticala imunitet na njih.

Studija o Kamaronesu 9 ukazuje na to da su, kada su Španci stigli u Ameriku, sa sobom donijeli viruse velikih boginja koji su kružili Evropom tokom 1400-ih godina; ti virusi su na kraju stigli do starosjedilačkih naroda koji su živjeli u udaljenim zajednicama.

Istoričari su dugo sumnjali da su Evropljani donijeli velike boginje u Novi svijet i da je ta bolest potom doprinijela smanjenju broja starosjedilačkog stanovništva. Međutim, mnogi istorijski zapisi o epidemijama nijesu sasvim jasni.

Članak je objavio "Njujork tajms"

c.2026 The New York Times Company

Prevod: Darinka Jovanović