Specijalna policija Uprave grada Beograda i progon komunista 1941–1942 (5): Ostali nesalomivi pod policijskom torturom

–Ako je, prije atentata na agenta Đorđa Kosmajca, i bilo nekakvih granica i skrupula u policijskom postupku sa uhapšenim ilegalcima, one su nestajale netragom u spirali nasilja koja se razvijala. Učesnici u atentatu na Kosmajca i Zalada uhapšeni su, strahovito mučeni i potom pogubljeni, ali oni nijesu bili jedini koji su platili cijenu za živote pripadnika policije. Svjedočenja Anke Kumanudi data krajem četrdesetih godina spominju veći broj hapšenja i mučenja mladih komunista u Beogradu zbog ovog atentata. U kojoj mjeri je policija odgovorila brutalnošću na likvidaciju svojih pripadnika svjedoči činjenica da se tortura uhapšenih odvijala neprestano, od mjesta na kojima su zatečeni i uhapšeni, preko istražnih objekata Specijalne policije, do logora na Banjici.

      Brutalne metode kojim su islednici iznuđivali priznanja uhapšenih komunista, kako u posljednjim godinama međuratnog perioda, tako i za vrijeme okupacije 1941–1944. godine, dovele su na zao glas Specijalnu policiju i u brojnim publicističkim i istoriografskim narativima rad ovog organa Uprave grada Beograda gotovo se u potpunosti poistovjećuje (isključivo) sa sadističkom torturom. Ipak, ovakav utisak ne odgovara realnom stanju stvari, o čemu svjedoče i dostupne policijske statistike iz vremena okupacije, ali i novija istraživanja posvećena toj temi.

      Nasuprot široko rasprostranjenom uvjerenju, nijesu svi uhapšenici Specijalne policije prolazili kroz ovakav tretman, čak ni svi oni nad kojima je vršena istraga po liniji komunističke aktivnosti. Budući da je, od ljeta 1941. do kraja okupacije, komunizam bio proglašen za državnog i nacionalnog neprijatelja br. 1, broj uhapšenih lica u vezi sa komunizmom bio je zaista veliki. Privođeni su i u policiji saslušavani brojni građani za koje je postojala tek blaga sumnja ili nepouzdana denuncijacija da simpatišu komuniste i partizanski pokret, ili da na neki način održavaju veze sa njima. Za mnoge od njih nijesu postojali inkriminišući dokazi, pa ih ni islednici nijesu doživljavali kao teže krivce, niti su ih podvrgavali islednim metodama fizičke prinude. Važno je istaći da je bilo i ličnosti koje su zauzimale izvjesna niža mjesta u partijskoj i omladinskoj organizaciji, a koji su bili spremni da progovore pred islednicima čim su bili suočeni sa materijalnim dokazima koji su ih inkriminisali, ili suočeni sa saborcima koji su već "provalili" organizaciju. Konačno, nije bio ni mali broj onih koji su prihvatali saradnju sa islednicima nakon nekoliko šamara ili udaraca, ili po dobijenom obećanju povoljnijeg tretmana. Sa druge strane, pojedini istaknuti komunisti, poput Đura Strugara, Vukice Mitrović, Jelene Ćetković i Josipa Šćurle odbijali su da policiji daju bilo kakvu informaciju koja bi mogla doprinijeti daljem progonu komunista, uprkos teškim mukama na koje su bili stavljeni.

Specijalna policija Uprave grada Beograda i progon komunista 1941–1942 (4): "Martovska provala" i ubistvo agenta Kosmajca

Stvarni razlozi osnivanja Zavoda za prinudno vaspitanje omladine, kao i formalni inicijatori cijelog poduhvata, bili su, do sasvim nedavno, decenijama zatrpani ispod bezbrojnih, vremenom nataloženih ideoloških istoriografskih narativa. Količina neistinitih informacija, tendencioznih tumačenja, ali i lažnih tragova, koja je objavljivana kako u "istoriografiji pod nadzorom" u Jugoslaviji, tako i u krugovima ljotićevske političke emigracije, bila je u toj mjeri dominantna i rasprostranjena, da je do pogrešnih zaključaka dovela veliki broj istraživača, uključujući i autora publikacije koja je pred očima čitaoca.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)

Ilustrovati sa fotografijom:

05- Jelena Ćetković ("Narodna armija"/Vikipedija)