Specijalna policija Uprave grada Beograda i progon komunista 1941–1942 (4): "Martovska provala" i ubistvo agenta Kosmajca

Bespoštedni rat do istrebljenja, koji su međusobno vodili Specijalna policija i beogradski komunisti nastavljen je i tokom 1942. godine. Već 4. februara odigrao se događaj koji će imati dugoročne posljedice: uhapšen je član MK SKOJ-a Branko Mišković Bliher, limarski radnik. Još uvijek nijesu poznate okolnosti njegovog isleđivanja: starija, komunistička literatura, sugeriše da je on odmah pristao na potpunu saradnju sa policijom, čak i bez ikakve torture, dok se u novijoj literaturi kao jedan od mogućih motiva pominje intervencija Miškovićevog strica kod Bećarevića lično. Bilo kako bilo, već sjutradan, 5. februara, Bliher je policijske agente odveo na mjesto gdje su održavani sastanci MK SKOJ-a, prilikom čega je došlo do hapšenja Josifa Šćurle Mačka i Dragutina Filipovića Juse. Nedugo zatim, u ruke Specijalne policije pao je i Branislav Krstić Bane, čime je od MK SKOJ na slobodi ostao samo Bora Drenovac.

Šćurla je bio pripadnik MK SKOJ-a za Beograd, faktički zamjenik sekretara Drenovca, a uoči rata i početkom okupacije sam je rukovodio skojevskom organizacijom u Zemunu. Po zanimanju je bio zidar ali je, premda nikada nije pohađao srednju školu, sa velikom lakoćom i uspjehom koordinisao rad srednjoškolskih aktiva u Zemunu. Filipović je takođe bio radnik – električar, koji se isticao borbenošću i čvrstinom svojih uvjerenja. Šćurla i Filipović bili su izloženi najbrutalnijoj fizičkoj torturi prilikom istrage, ali nijesu priznali veze sa pokretom, niti odali organizaciju. Šćurla je preminuo tokom isleđivanja, dok je Filipović isprebijan prebačen u logor na Banjici, odakle je maja 1942. godine odveden na strijeljanje i pogubljen u Jajincima. Branislav Bane Krstić takođe je prošao kroz veoma mučno isleđivanje koje nije mogao da izdrži, pa je odao informacije o radu SKOJ-a u djelovima grada za koje je bio nadležan. Nakon istrage prebačen je u Banjički logor, a potom u jedan od logora u Norveškoj, gdje je i preminuo od posljedica pretrpljene torture.

Specijalna policija uprave grada Beograda i progon komunista 1941-1942. (3): Hapšenja, mučenja i ubijanja komunista

Specijalna policija i KPJ razmijenili su ozbiljne udarce u martu 1942. godine. Pripremajući akciju likvidacije istaknutih agenata Specijalne policije u jednom ilegalnom stanu uhapšena je Jelena Ćetković, sekretar MK KPJ za Beograd. Sa njom je uhapšen rejonski rukovodilac Marko Janković, a ubrzo za njima i Petar Ristić, član MK KPJ. Upravo se Ristić slomio prilikom istrage i policiji dao ogroman broj informacija, koje su dovele do hapšenja oko 200 članova partije i pripadnika NOP-a. Jedan za drugim padali su rejonski komiteti KPJ u najvažnijim djelovima jugoslovenske prestonice, u policijskoj akciji koja je u literaturi i sjećanjima savremenika ostala poznata kao "Martovska provala".

      Uprkos veoma teškim pretrpljenim udarcima, uslijedio je odgovor druge strane. Nakon jednog neuspješnog pokušaja, komunistički ilegalci su u Beogradu u martu 1942. godine uspjeli da likvidiraju ozloglašenog agenta Đorđa Kosmajca i njegovog kolegu Obrada Zalada. Taj atentat odjeknuo je veoma snažno, prevashodno usljed činjenice da je Kosmajac godinama bio jedan od najbrutalnijih islednika i da je učestvovao u policijskoj obradi većine najznačajnijih uhapšenih komunista, još od polovine tridesetih. Zbog toga su se policijski agenti kretali Beogradom strahujući da ih iza svakog ugla vreba atentator, što ih je činilo još bezosjećajnijim i nasilnijim u ophođenju sa uhapšenim komunistima.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

                                           (NASTAVIĆE SE)