Specijalna policija Uprave grada Beograda i progon komunista 1941–1942 (6): Uhapšeno gotovo cjelokupno skojevsko rukovodstvo

Prenaglašena je uloga Dimitrija Ljotića i pokreta Zbor, koji su često bili prisutni u Zavodu i u znatnoj mjeri oblikovali pojedine ideološke elemente "prinudnog vaspitanja", ali nijesu bili – kako se to često pogrešno misli i navodi – inicijatori njegovog osnivanja. Isto važi i za Ministarstvo prosvjete i ličnost ministra Velibora Jonića, pod čijom se jurisdikcijom Zavod nalazio. Ni jedni ni drugi, dakle, nijesu najzaslužniji za osnivanje ove osobene ustanove, niti je ona osnovana sa isključivim ciljem da ideološki preoblikuje – kolaboracionisti bi rekli "prevaspitava", a komunisti "fašizira" – zabludjele srpske omladince i omladinke.

Provala beogradske organizacije SKOJ-a, posebno njenog srednjoškolskog aktiva, u proljeće i ljeto 1942. godine predstavljala je politički i bezbjednosni događaj velikog značaja u okupiranoj Srbiji, premda su brojni savremenici, opterećeni izazovima preživljavanja u teškim uslovima okupacije, propustili da u potpunosti prepoznaju njen značaj. Osim što je predstavljala prirodni nastavak februarskih akcija na razbijanju SKOJ-a i tzv. Martovske provale, tokom nje je uhapšeno gotovo cjelokupno skojevsko rukovodstvo i veliki dio članstva. Nakon što je nizom "provala", hapšenja i likvidacija gotovo potpuno uništen MK KPJ i MK SKOJ za Beograd, na red je došao obračun Specijalne policije sa komunistima-srednjoškolcima. Velika provala srednjoškolskih aktiva beogradskog SKOJ-a počivala je na iznuđenim priznanjima jednog broja istaknutih omladinskih rukovodilaca, među kojima se nalazio i Milutin Luta Doroslovac, sin uglednog ljekara dr Milana Doroslovca. Od lica koja će kasnije biti upućena u Zavod za prinudno vaspitanje omladine, on je uhapšen među prvima, još 27. marta 1942. godine, i nakon dužeg boravka u pritvoru i isleđivanja praktično je razotkrio cijelu organizacionu strukturu SKOJ-a u srpskoj i jugoslovenskoj prestonici. Koliko je bio veliki i dalekosežan značaj ovog udara Specijalne policije na komunističku omladinu svjedoči činjenica da skojevske organizacije u Beogradu nijesu obnavljale rad sve do kraja rata. Kada se tome dodaju ogromne posljedice Martovske provale i činjenica da je rukovodstvo usljed brojnih hapšenja bilo prinuđeno da mnogo improvizuje i radi sa novim, nepoznatim ljudima, nedvosmisleno se može zaključiti da su beogradske komunističke organizacije tokom prve polovine 1942. godine bukvalno bačene na koljena i potpuno desetkovane.

Specijalna policija Uprave grada Beograda i progon komunista 1941–1942 (5): Ostali nesalomivi pod policijskom torturom

Prema dostupnim istorijskim izvorima, u ovoj provali uhapšena su najmanje 104 osumnjičena lica, mahom srednjoškolci i mlađi studenti. Nakon izvršenih hapšenja uslijedile su nedjelje istrage i saslušavanja. Krivica je dokazana za 45 osumnjičenih, dok je većina uhapšenih otpuštena iz pritvora nakon informativnih razgovora. U zavisnosti od stepena krivice, držanja tokom isleđivanja, kao i specifičnih okolnosti poput društvenog porijekla i intervencija, određivana je i dalja sudbina mladih komunista. Tako su neki završili u logoru na Banjici (među njima je bilo i strijeljanih), a neki su otpušteni kućama i stavljeni pod pojačani nadzor roditelja, dok je jedan broj duže vrijeme proveo u zatvoru u Đušinoj ulici, iščekujući odluku vlasti vezano za njihovu budućnost. Otkrivanja partijskih veza tokom istrage, kao i masovne "provale" organizacije koje su učinili pojedini gimnazijalci tokom isleđivanja, stvorile su kumulativan efekat – prema procjenama prof. dr Jovana Marjanovića, u nastavku "provale" rukovodstva beogradskog SKOJ-a uhapšeno je blizu hiljadu srednjoškolaca.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)