Garet Martin za "Dan": Kongres ne može promijeniti Trampovu spoljnu politiku

Zbog toga se ni na Zapadnom Balkanu ne mogu očekivati suštinske promjene američkog pristupa samo na osnovu izbornih rezultata, dok za region ostaje poseban izazov da obezbijedi pažnju Vašingtona, koji je zaokupljen drugim međunarodnim krizama.

To je u intervjuu za "Dan" ocijenio Garet Martin, profesor Američkog univerziteta u Vašingtonu i kodirektor Centra za transatlantsku politiku, koji se bavi američkom spoljnom politikom, odnosima SAD i Evropske unije i transatlantskom bezbjednošću.

Garet Martin je doktor političkih nauka, viši predavač na Školi za međunarodne studije Američkog univerziteta u Vašingtonu, prodekan za postdiplomsko obrazovanje i suosnivač i kodirektor Centra za transatlantsku politiku. Doktorirao je na Londonskoj školi ekonomije i političkih nauka. Bavi se odnosima SAD i Evropske unije, NATO-om, transatlantskom bezbjednošću i američkom spoljnom politikom.

•Kako će rezultati izbora za američki Kongres uticati na politiku Vašingtona prema Zapadnom Balkanu? Možemo li očekivati promjene u odnosu prema Srbiji, Kosovu, Bosni i Hercegovini i evropskim integracijama Crne Gore?

– Ne vjerujem da će izbori za Kongres dovesti do velikih promjena u američkoj spoljnoj politici. Moguće su određene promjene u tonu, ali ne i suštinske promjene politike.

Glavni razlog je to što američki predsjednik ima veoma široka ovlašćenja u oblasti spoljne politike. Kongres ne može mnogo da učini da zaustavi ili uspori inicijative administracije ili promijeni njene stavove.

Drugi veliki izazov za Zapadni Balkan jeste pitanje u kojoj mjeri je američka administracija zaokupljena drugim regionima.

Očigledno je da rat u Iranu još nije razriješen. Zato je ključni izazov kako obezbijediti da Zapadni Balkan dobije dovoljno pažnje Vašingtona u trenutku kada su Sjedinjene Države usmjerene na druge dijelove svijeta.

•Da li jačanje odnosa Evropske unije sa Kanadom, Australijom i drugim državama predstavlja pokušaj da se EU zaštiti od pritisaka Vašingtona i smanji zavisnost od Sjedinjenih Država?

– Mislim da je jednostavan odgovor – da. Približavanje Evropske unije Kanadi i drugim partnerima predstavlja način da se EU zaštiti, ne samo od Sjedinjenih Država već i od drugih velikih sila, poput Kine.

Postoji strah da velike sile, posebno Kina i Sjedinjene Države, pokušavaju da nametnu svjetski poredak zasnovan na moći i sferama uticaja. Evropa i druge države koje bismo mogli nazvati srednjim silama strahuju da bi mogle ostati zarobljene između tih suparništava.

To se nadovezuje na ideju kanadskog premijera Marka Karnija, koji je govorio o značaju saradnje srednjih sila. On je upotrijebio izraz da, ako nijesu za pregovaračkim stolom, mogu skončati kao žrtve.

Za Kanadu i Evropsku uniju to je prilika da se zaštite, da zajedničkim djelovanjem ojačaju svoje pozicije i pronađu oblasti u kojima se njihovi interesi dopunjuju, bilo da je riječ o bezbjednosti, Arktiku ili digitalnim tehnologijama. Dakle, postoje veoma važni geopolitički razlozi za razvoj tih odnosa.

•Može li Evropa u narednim godinama razviti samostalniju spoljnu i bezbjednosnu politiku, čak i ako bi to dovelo do dubljih neslaganja sa Sjedinjenim Državama?

– Od presudne je važnosti da Evropska unija preuzme veći dio odgovornosti za sopstvenu odbranu. Sjedinjene Države već dugo zahtijevaju da Evropa preuzme veći teret. Donald Tramp nije prvi američki predsjednik koji je to tražio. I drugi predsjednici su izražavali slične stavove, ali je Tramp bio najglasniji. Zabrinutost postoji i zbog brzine kojom bi se ta tranzicija mogla dogoditi.

Za Evropu je izuzetno važno da razvije veću samostalnost u oblasti bezbjednosti i odbrane. Međutim, pitanje je kako to učiniti, kojom brzinom, a na način koji neće izazvati dodatne pritiske Sjedinjenih Država.

Navešću jedan primjer. Ako evropske države žele veću odbrambenu samostalnost, pretpostavljam da bi postojalo interesovanje za kupovinom više evropskog oružja i odbrambenih sistema.

Sjedinjene Države su istorijski bile veliki snabdjevač Evrope naoružanjem. Pitanje je da li će Trampova administracija, ili bilo koja druga američka administracija, prihvatiti smanjenje evropske zavisnosti od američkih kompanija iz odbrambene industrije. To bi lako moglo postati izvor ogromnih tenzija.

Drugi veliki izazov jeste postizanje unutrašnjeg dogovora evropskih država o tome čemu bi takva samostalnost služila, od kojih prijetnji bi se Evropa branila i kako bi posložila prioritete.

Rusija, odnosno različita shvatanja prijetnje koju ona predstavlja, već dugo je pitanje koje dijeli Evropu. U zavisnosti od toga u kojem se dijelu kontinenta nalazite, možete imati različite stavove o hitnosti te prijetnje.

Zato ostaju važna pitanja: čemu bi služila veća evropska samostalnost, kakve bi sisteme naoružanja trebalo razvijati i kakva bi bila struktura odlučivanja u slučaju, na primjer, stvaranja NATO-a sa većom evropskom ulogom.

•Da li bi pogoršanje odnosa Evropske unije i Sjedinjenih Država moglo ubrzati evropske integracije Zapadnog Balkana, posebno Crne Gore, ili bi dodatno oslabilo spremnost EU za proširenje?

– Nijesam siguran da bi pogoršanje odnosa sa Vašingtonom imalo veliki uticaj. Prema mom viđenju, kada je riječ o proširenju Evropske unije, trenutno postoje veoma snažni, ali međusobno suprotstavljeni faktori.

S jedne strane, ruska invazija na Ukrajinu dala je novi život procesu proširenja, koji je godinama bio u zastoju. Danas postoji mnogo veći naglasak na proširenju kao izuzetno važnom geopolitičkom instrumentu Evropske unije.

S druge strane, problemi koji su i ranije usporavali proširenje bili su povezani sa unutrašnjom politikom postojećih država članica. Zato bi ishod važnih izbora koji će se naredne godine održati u Evropi, posebno u Francuskoj, mogao da uspori proširenje, ali i da mu pomogne.