Od Makronovog ubrzanja do briselskog oklijevanja

Fon der Lajen tim govorom neće odlučivati o zatvaranju crnogorskih poglavlja. Odluke se donose u složenoj proceduri i uz saglasnost država članica. Ipak, njeno obraćanje određuje politički ton Komisije i pokazuje kojim će se pitanjima evropske institucije najviše baviti u narednoj godini. Ako proširenje dobije istaknuto mjesto, Podgorica će imati razlog za optimizam. Ako bude svedeno na nekoliko protokolarnih rečenica, otvoriće se pitanje da li je politički zamah već počeo da slabi.

Crnogorska vlada nedavno je saopštila da je Evropskoj komisiji uputila devet pregovaračkih pozicija, dok bi preostalih šest trebalo da bude dostavljeno do kraja septembra. To znači da Podgorica pokušava da pripremi svih 15 još nezatvorenih poglavlja i sačuva cilj da pregovore okonča do kraja ove godine. Crna Gora je do sada privremeno zatvorila 18 od ukupno 33 poglavlja.

Početkom septembra očekivalo se da bi ubrzo mogla biti zatvorena još četiri poglavlja – 12, koje se odnosi na bezbjednost hrane, 14, o transportnoj politici, 18, koje obuhvata statistiku, i 19, o socijalnoj politici i zapošljavanju. Radna grupa Savjeta EU za proširenje razmatrala je nacrte evropskih pozicija, ali od najavljenog paketa još nema međuvladine konferencije. U posljednje vrijeme kao nesporno spremno sve češće se pominje samo jedno poglavlje – energetika.

To ne znači da su preostala poglavlja propala, niti da je evropski put zaustavljen. Ali razlika između devet pozicija koje Podgorica šalje, četiri poglavlja koja su najavljivana i jednog koje se sada izdvaja dovoljna je da se postavi pitanje šta usporava proces. Da li su tehnička mjerila zaista ispunjena, da li pojedine članice traže dodatne garancije ili u Savjetu trenutno nema političke volje da se za Crnu Goru organizuje nova pristupna konferencija?

Još je neobičnije što u septembarskom kalendaru nema međuvladine konferencije ni sa jednom državom kandidatom. Posljednje su održane 14. jula sa Crnom Gorom, Albanijom i Ukrajinom. Zato izostanak novog termina ne mora biti poruka isključivo Podgorici, ali jeste signal da je evropska mašinerija usporila upravo kada se od kandidata traži da ubrzaju reforme.

Sve to dešava se svega tri mjeseca nakon samita Evropske unije i Zapadnog Balkana u Tivtu. Tada su Fon der Lajen, francuski predsjednik Emanuel Makron i njemački kancelar Fridrih Merc govorili o potrebi da proširenje bude brže i kredibilnije. Makron i Merc čak su otvorili i pitanje postepenog uključivanja kandidata u evropske politike prije punopravnog članstva. Danas se o tim inicijativama gotovo i ne govori, kao da je tivatski zamah bio namijenjen za zajedničko fotografisanje, a ne za kalendar konkretnih odluka.

Odgovornost, međutim, nije samo na Briselu. Crna Gora završnicu pregovora dočekuje sa mnogo manje unutrašnje kohezije nego što su je imale države u prethodnim talasima proširenja. Formalna podrška članstvu i dalje je široka, ali ne postoji jednako snažan dogovor o reformama, kadrovima, dobrosusjedskim odnosima i političkoj cijeni koju treba platiti da bi proces bio završen.

Evropski zakoni često se usvajaju u posljednjem trenutku, ponekad bez ozbiljne rasprave, dok se ključna imenovanja pretvaraju u predmet stranačke trgovine. Vlast i opozicija saglasne su da Crna Gora treba da uđe u EU, ali se mnogo teže dogovaraju šta svaka od njih mora da uradi da bi se to dogodilo. Prethodne zemlje kandidati u završnici su nastojale da evropski cilj izdvoje iz dnevnopolitičkog sukoba. U Crnoj Gori se evropski put i dalje istovremeno koristi i kao državni cilj i kao sredstvo za međusobno optuživanje.

Poslije govora Fon der Lajen, sljedeći značajan politički datum biće redovna sjednica Evropskog savjeta 15. i 16. oktobra. Detaljan dnevni red još nije objavljen, ali će to biti prva velika prilika da lideri članica pokažu da li iza junskih poruka stoje i konkretne odluke. Očekuje se da u široj raspravi o proširenju komesarka Marta Kos predstavi i stanje crnogorskih pregovora, mada njeno formalno obraćanje Evropskom savjetu zasad nije potvrđeno.

Kos za nove članice EU predlaže odricanje od prava veta i zaštitne klauzule

Do tada bi Podgorica morala da zatvori sva otvorena tehnička pitanja i zatraži jasan odgovor: kada će biti održana naredna međuvladina konferencija i koliko je poglavlja zaista spremno za zatvaranje? Nije vrijeme za proglašavanje zastoja, ali jeste za provjeru obećanja. Jer između devet pozicija poslatih iz Podgorice i jednog poglavlja koje bi moglo stići iz Brisela nalazi se upravo onaj prostor u kojem evropski optimizam najčešće postaje balkansko čekanje.