Američki univerziteti

Piše: Žan Verner Miler

Američka javnost je izgubila povjerenje u univerzitete i hitno ga treba povratiti. To je zaključak izvještaja Jejlovog Odbora o povjerenju u visoko obrazovanje koji je izazvao velike rasprave. Izvještaj sadrži ideje koje su široko prihvaćene u Sjedinjenim Državama, a između ostalog i jednu čestu primjedbu: da su univerziteti postali ljevičarski i da ih zato konzervativci ne vole.

Tu je izostavljena ključna činjenica da upravo američka desnica sistematski podriva povjerenje u visoko obrazovanje. Konzervativci decenijama rade na slabljenju pluralizma gledišta na univerzitetima – samo lakovjerni liberali toga nisu svjesni – i uvećanju svog uticaja i moći. Zato stranke krajnje desnice u drugim demokratijama preuzimaju američki model.

Na prvi pogled, dokazi o ideološkoj neravnoteži čine se uvjerljivima i duboko su uznemirujući. Godine 2024, 36 odsto američkih građana izrazilo je prilično ili veliko povjerenje u visoko obrazovanja. U anketi iz septembra 2025, sedam od deset Amerikanaca je reklo da koledži i univerziteti idu u pogrešnom pravcu. Budući da cio univerzitetski sektor – i najbogatije privatne ustanove – zavisi od državnog finansiranja i akreditacija, čini se kao da je visoko obrazovanje jednostrano raskinulo društveni ugovor sa američkim narodom.

Šta znači povjerenje javnosti u instituciju univerziteta? Mnogi društveni naučnici odgovorili bi da je taj pojam važan samo u uslovima neizvjesnosti ili opšteg neznanja. Ako je situacija transparentna nema potrebe za povjerenjem. Ako se vjeruje da neki autoritet ili institucija posjeduju kompetentnost i dobru volju, imamo jake razloge da im vjerujemo.

Kad je riječ o Sjedinjenim Državama, malo ko dovodi u pitanje kompetentnost nastavnog osoblja u visokom obrazovanju. Čak i na desnici, samo 32 odsto ispitanika smatra da visoko obrazovanje ne unapređuje istraživanja i opšte znanje. Problem je, dakle, dobra volja. Kaže se da profesori nameću svoja krajnje ljevičarska uvjerenja prijemčivim studentima i da ih na taj način pretvaraju u nepatriote.

Piše: Žan Verner Miler

PRTSC

To je desničarska poenta bar od 1950-ih, kada je uticajni konzervativni intelektualac Vilijam F. Bakli Mlađi objavio knjigu Bog i čovjek na Jejlu, čuveni napad na svoj univerzitet. Slične tvrdnje su zatim reciklirane u sledećim talasima moralne panike zbog političke korektnosti i woke pokreta. Dokaz ideološke jednoobraznosti je navodno to što među univerzitetskim nastavnicima ima najmanje deset puta više članova Demokratske nego Republikanske partije. Ovdje se podrazumijeva da nastavnici uvijek prenose studentima svoja politička uvjerenja, iako to nipošto ne stoji.

Pomenutu neravnotežu bi trebalo razumjeti u kontekstu načina na koji se Republikanska stranka mijenjala tokom proteklih decenija. Čak i kada se poredi samo sa drugim strankama krajnje desnice koje su danas aktivne u svijetu, ona ubjedljivo prednjači u odbacivanju nauke – prije svega u vezi sa klimatskom krizom. Zašto bi nas onda čudilo ako antiuniverzitetska stranka odbija univerzitetske nastavnike?

Naravno, desničari će poricati da su protiv univerziteta (mada su neke pristalice republikanaca iz Silicijumske doline zaključili da univerzitetsko obrazovanje ometa preduzetnički talenat). Oni žele više rasprave i zastupljenosti različitih perspektiva. Ali ovo je klimav argument. Neke katedre na nekim fakultetima nerado daju prostor konzervativnim idejama, a na nekim katedrama ekonomije ima i mnogo marksista. Ali univerzitet je prije svega mjesto posvećeno akademskim slobodama, povlasticama podučavanja i istraživanja u okviru priznatih standarda raznih disciplina – a ne maksimizovanju slobode govora. Zadatak univerziteta nije da vjerno odražava društvo, ni da predočava najveći mogući broj perspektiva, niti da podstiče debatu radi nje same. Znanje u društvenim naukama počiva na intelektualnom sukobljavanju, raspravama i reviziji stavova potkrijepljenih dokazima i originalnim idejama. Ali ideal obrazovanja je širi od debatnog kluba.

Američka desnica je uspjela da premjesti debatu sa akademskih sloboda na slobodu govora i služi se ovim drugim za podrivanje prvog. Sada autonomiji univerziteta – samostalnom izboru osoblja i institucionalnih struktura – prijete visoki državni službenici i donatori koji insistiraju na većem diverzitetu gledišta (kako ga oni definišu) inače… Harvard upravo prikuplja 10 miliona dolara za povećanje diverziteta gledišta – nastojanje koje je motivisano željom da se primire Trampova administracija i njene pristalice.

Univerziteti treba da budu kritični prema sebi i posvećuju pažnju nekima od razloga iz kojih im javnost uskraćuje povjerenje. Dva očigledna razloga su stalno povećanje školarina i misteriozni proces primanja studenata koji, po svemu sudeći, favorizuje bogate (kako je Džared Kušner dospio na Harvard?).

Uz rizike nejednakog predstavljanja svih postojećih tradicija, univerzitetski nastavnici prije svega pomažu studentima da sami dođu do sopstvenih promišljenih stavova. A dekani univerziteta ne treba da obraćaju pažnju na lažne narative koje desnica širi iz ličnih interesa. Preventivno ugađanje trampistima samo znači da ne radite svoj posao.

Project Syndicate, prevela Slavica Miletić

peščanik.net

(Autor je profesor političke teorije na Univerzitetu Prinston)