Đilasove kritike i formiranje novih pogleda (5): "Šta Staljin nije razumio?"

Đilas svoj govor studentima Beogradskog univerziteta nije sačinio iz prve ruke, pišući ga po nekakvom automatizmu već usvojene partijske linije, ne upuštajući se mnogo u odmjeravanje značenja riječi i formulacija izrečenih u njemu. Naprotiv, iz koncepata i radnih verzija može se vidjeti da je govor pažljivo sastavljan, u ključnim dijelovima više puta popravljan, prepravljan i dopunjavan i da ga je na kraju odobrio Tito. Može se primijetiti da je prvobitni naslov Đilasovog govora namijenjen štampi koji je glasio "Revizionizam i uloga države", naknadno precrtan i zamijenjen novim, uopštenijim i sveobuhvatnijim, ali i politički jasnijim: "Na novim putevima socijalizma".

Inače Đilas je poslije govora studentima u martu nastavio da u više navrata dosta smjelo iznosi antibirokratske stavove. Pored navedenih predizbornih govora, i drugi raspoloživi izvori nam ukazuju da je Đilas tokom 1950. teoretski bio potpuno načisto sa dilemama o štetnosti birokratije po društvo, pa se stoga može reći da je i u političkom smislu već stajao na čvrstim antibirokratskim pozicijama.

Treba reći da je do pojedinih stavova formulisanih i iznesenih u javnost tokom 1950. godine Đilas došao zajednički u aktivnom konsultovanju i razmjeni mišljenja sa pojedinim članovima najvišeg rukovodstva. O tome govori jedno Đilasovo pismo, vjerovatno iz prvih mjeseci 1950, upućeno po svoj prilici Titu, u kojem se iznose neke napomene o pojedinim ideološko-teoretskim pitanjima. Đilas je precizirao da one predstavljaju uglavnom rezultat diskusija i rada do kojih je došao zajedno sa Kardeljem i Kidričem. Zaključci su se odnosili na kritičko sagledavanje "Staljinove revizije učenja o državi i Partiji" i objašnjenje tzv. prelaznog perioda u fazama izgradnje socijalizma.

Đilasove kritike i formiranje novih pogleda (4): Afirmisanje slobodne razmjene mišljenja

Osnovno pitanje koje su Đilas, Kardelj i Kidrič razmatrali ticalo se tzv. prelaznog perioda u razvoju socijalističkog društva ka komunizmu, odnosno perioda koji bi po marksističko-lenjinističkoj teoriji trebalo da nastupi poslije osvajanja i učvršćenja vlasti i marginalizovanja ostataka starog sistema. S tim u vezi, najprije je podvrgnuta analizi uloga partije i države, a kritički osvrt je napravljen u odnosu na Staljinove teze na tu temu, odnosno na njegovu reviziju navedenih pitanja, kako su trojica jugoslovenskih rukovodilaca to ocijenila.

Polazeći od Staljinove teze da se uloga partije u prelaznom periodu svodi na rukovođenje državnim aparatom, trojica rukovodilaca su došli do zaključka da se partija na taj način vremenom neminovno birokratizuje, odnosno postaje dio državnog aparata, a samim tim (pošto je država "ostatak starog društva") i "deo kapitalizma". U tom smislu, u pismu Đilas bilježi: "Šta je Staljin 'zaboravio' ? On je zaboravio da je uloga partije u prelaznom periodu da kao pretstavnik radnih masa organizuje masovnu kontrolu nad državnim aparatom, da taj aparat u izvjesnom smislu stalno drži na uzdi, da aktivizirajući mase, njihovu inicijativu itd, omogući izumiranje pojedinih funkcija države i prelaz ovih funkcija u mase. U tome i jeste suština revizije učenja o partiji." Što se tiče Staljinovog učenja o ulozi države, zaključuje se da ono direktno dolazi u sukob sa postavkama marksizma-lenjinizma o izumiranju države, koje počinje onda kada proletarijat osvoji vlast. "Šta Staljin nije razumio?", postavlja se pitanje u tekstu i nastavlja: "On nije razumio suštinu: da ta država mora biti demokratska (kao diktatura proletarijata) i da je to ustvari "buržoaska država" bez buržoazije, buržoaska u smislu da je to jedan parazitski aparat koji živi na račun društva..." [...]

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)