Između poslovnih interesa i nacionalne bezbjednosti: Borba na jedan klik

PIŠE: Nikola Banićević   

Hiljade američkih oklopnih vozila kreću se prema iračkim položajima. General-potpukovnik Frederik Frenks mora da provede svoj VII korpus kroz nepregledno pustinjsko prostranstvo bez puteva i pouzdanih orijentira. Ali američka vojska ima neočekivan problem: od približno 40.000 vozila, svega oko 3.000 opremljeno je GPS prijemnicima. Rješenje stiže sa civilnog tržišta, od uređaja koje su proizvele privatne kompanije. Tehnologija namijenjena i običnim korisnicima postaje dio vojne operacije od koje zavisi ishod bitke.

U savremenim ratovima sve veći značaj imaju satelitske mreže, digitalne komunikacije i tehnološki sistemi koje često ne kontrolišu države, već privatne kompanije. Kada takva infrastruktura postane važna za funkcionisanje vojske, poslovna odluka može imati posljedice koje daleko prevazilaze tržište. Slučaj Ukrajine otvara upravo to pitanje: gdje se završava privatna usluga, a počinje nacionalna bezbjednost? Satelitski sistem Starlink kompanije SpaceX postao je važan za ukrajinske komunikacije i pojedine vojne aktivnosti tokom rata sa Rusijom. Njegova uloga pokazuje kako privatna tehnološka infrastruktura može pomoći oružanim snagama države koja nije vlasnik sistema, niti ima potpunu kontrolu nad njegovim korišćenjem. Međutim, ista zavisnost otvara pitanje šta se događa kada kompanija ili država pod čijom se jurisdikcijom ona nalazi ograniči pristup toj tehnologiji.

Ovdje je važno razlikovati dvije stvari: odluku privatne kompanije da pruži uslugu stranoj državi i odluku o tome pod kojim uslovima ta usluga može biti korišćena u vojne svrhe. U slučaju američke tehnologije u Ukrajini, poslovni interesi, bezbjednosna politika Vašingtona i potrebe ukrajinske vojske nijesu nužno identični. Ipak, njihove posljedice mogu se neposredno odraziti na operacije na terenu. Privatna kompanija ne mora imati sopstvenu vojsku da bi postala važan činilac u ratu. Dovoljno je da kontroliše sistem od kojeg zavise komunikacije i koordinacija vojnih aktivnosti.

Igre bez granica

Ovaj primjer ima i širu geopolitičku dimenziju. Ukrajinski predsjednik Volodimir Zelenski iznio je tvrdnje o kineskoj pomoći Rusiji u razvoju satelitskih komunikacionih kapaciteta, dok zavisnost od kineskih elektronskih komponenti pokazuje značaj globalnih tehnoloških lanaca snabdijevanja. Tako se pojavljuje svojevrsna simetrija: jedna država može pomagati drugoj posredstvom privatne infrastrukture i tehnoloških kapaciteta, dok suprotna strana nastoji da razvije alternativne sisteme i izvore podrške. Pomoć trećoj državi tako postaje pitanje nacionalne bezbjednosti i za državu koja tu pomoć pruža. Takva saradnja može uticati na međunarodne odnose, bezbjednosne obaveze, rizik od eskalacije i položaj države iz koje kompanija potiče.

U tome se ogleda nova veza privatnog sektora i bezbjednosne politike. Privatne vojne i bezbjednosne kompanije, proizvođači naoružanja i tehnološke korporacije nemaju iste uloge, ali svi mogu postati dio šireg sistema podrške odbrani. Posebno su značajne tehnološke kompanije koje obezbjeđuju komunikacije, podatke, softver i digitalnu infrastrukturu. Njihov uticaj proizlazi iz činjenice da savremena vojna moć sve više zavisi od sistema koji nijesu u potpunom vlasništvu države ili pod njenom neposrednom kontrolom. Za nacionalnu bezbjednost zato nije dovoljno utvrditi ko posjeduje oružje i koliko vojnika može angažovati. Potrebno je razumjeti i ko kontroliše tehnologiju koja omogućava njihovo djelovanje, ko odlučuje o njenoj dostupnosti i kakve posljedice može imati prekid podrške. Odgovor nije u potpunom povlačenju privatnih kompanija iz bezbjednosnog sektora, već u jasnim pravilima, transparentnim odnosima sa državnim institucijama, procjeni rizika i smanjenju zavisnosti od jednog dobavljača.

U svijetu u kojem se vojna moć sve više oslanja na privatnu tehnologiju, nacionalna bezbjednost više nije isključivo pitanje države i njene vojske. Zato pitanje ko kontroliše tehnologiju postaje neodvojivo od pitanja ko kontroliše rizike koje njena upotreba nosi.

(Autor je doktor političkih nauka, predavač na UDG)