Talasi ljudske bezbjednosti

Dok se politička cijena sukoba mjeri nestabilnošću i rizikom, ekonomska mapa svijeta istovremeno se precrtava tako da pojedini sektori u toj nestabilnosti pronalaze svoje najprofitabilnije trenutke

Piše: Nikola Banićević

Aleksandrija, grad mješavine mirisa Mediterana i zvukova Istoka, zna da bude sparna tokom julskih noći. Te večeri trg Manshija bio je preplavljen ljudima, zastavama i uzvicima. Okupile su se hiljade Egipćana, čekajući govor čovjeka koji je postajao simbol arapskog otpora kolonijalizmu i rodonačelnik egipatske slobode – Gamala Abdela Nasera. On je izašao na binu u vojnoj uniformi, jednostavnoj, tamnozelenoj, bez ikakvog luksuza ili dekoracije. Nije se pojavio kao monarh, već kao vojnik i simbol nove, postkolonijalne države. Držanje mu je bilo mirno, gotovo hladno. Govorio je bez velikih emocija, smireno i jasno. Podsjećao je okupljene na godine stranog uticaja, poniženja i kontrole nad egipatskim bogatstvom. Masa je povremeno eruptirala u aplauzima, ali pravi trenutak tek je dolazio. U jednom trenutku izgovorio je ime Ferdinanda de Lesepsa, graditelja Sueckog kanala, što je bila unaprijed dogovorena šifra. Dok je masa još pokušavala da shvati značaj tog trenutka, egipatske specijalne jedinice krenule su u akciju širom zone Sueckog kanala. Telefonske centrale su preuzete. Kancelarije britansko-francuske kompanije blokirane. Egipatske zastave podignute su nad zgradama koje su decenijama predstavljale britansko-francusku dominaciju. Tada je Naser izgovorio rečenicu koja je odjeknula arapskim svijetom: Suecki kanal je vlasništvo Egipta.

U Londonu je atmosfera podsjećala na ratni kabinet iz Drugog svjetskog rata. Premijer Idn je upozoravao parlament da Velika Britanija ne smije voditi politiku "ponižavajućeg popuštanja". Njegova opsjednutost Naserom i Sueckom krizom kulminirala je obraćanjem u parlamentu: "Ne možemo dozvoliti da život velikih trgovačkih nacija bude zadavljen prekidom slobodnog prolaza kroz kanal." Suecka kriza počela je 26. jula 1956. godine. Velika Britanija i Francuska pronašle su saveznika u Izraelu i sklopile plan vojne intervencije. Kriza je završena potvrdom egipatske kontrole nad kanalom i označila kraj klasične kolonijalne dominacije nad strateškim pomorskim rutama. Ona je izazvala nagli poremećaj globalne trgovine i pokazala koliko je tadašnji svijet bio ranjiv u smislu ljudske bezbjednosti. Kao što je 1956. godine Suecki kanal pokazao da jedna regionalna tačka može uzdrmati svjetsku ekonomiju, danas Ormuski moreuz pokazuje koliko je savremeni svijet i dalje zavisan od nekoliko uskih energetskih i trgovačkih koridora. Ugrožene su ljudska bezbjednost, a posebno njeni elementi kao što su energetska i ekonomska bezbjednost.

Nikola Banićević

Privatna arhiva

Ormuski moreuz je jedna od najkritičnijih tačaka globalne ekonomije, kroz koju, prema podacima Međunarodne agencije za energiju i U.S. Energy Information Administration, prolazi oko 20–25 odsto svjetske trgovine naftom, odnosno približno 17–18 miliona barela dnevno, kao i oko 20 odsto globalnog LNG prometa. Njihove analize pokazuju da bi ozbiljan poremećaj ili blokada mogli izazvati skok cijene nafte od 30 do 50 odsto u kratkom roku, što bi se odmah prelilo na globalnu inflaciju i rast troškova transporta i energije, dok Svjetska banka i UNCTAD ukazuju da energentski šokovi ovog tipa u pravilu povećavaju cijene hrane za 10–20 odsto kroz lanac logistike i đubriva, jer se 70–80 odsto globalne trgovine hranom oslanja na pomorski transport; za uvozne ekonomije to znači direktan pritisak na dostupnost osnovnih namirnica i budžete domaćinstava. UNDP u okviru koncepta ljudske bezbjednosti naglašava da ovakvi šokovi često dovode do inflatornih spirala, socijalnih tenzija i fiskalnog pritiska kroz subvencije goriva i hrane. U zemljama Zaliva, gdje državni budžeti u prosjeku 80–90 odsto zavise od prihoda od nafte i gasa, prekid protoka kroz Ormuz znači pad fiskalnih prihoda i povećan unutrašnji ekonomski pritisak. Brodarska kompanija MSC, zajedno sa Maersk i CMA CGM, u kriznim periodima bilježi rast troškova po tranzitu od desetine hiljada dolara po brodu zbog "war risk" osiguranja i dužih ruta, dok rerutiranje oko Afrike povećava vrijeme plovidbe za 10–15 dana i ukupne operativne troškove za 15–30 odsto po pošiljci. Navedeno povećanje troškova plaća kupac.

Kriza u moreuzu, s druge strane, stvara i profit u oblasti energetike, bankarskih poslova i trgovine naoružanjem. Najveće energetske kompanije bilježe istorijske rezultate. BP je u prvom kvartalu ostvario oko 3,2 milijarde dolara profita, Shell 6,92 milijarde, dok je TotalEnergies skočio na približno 5,4 milijarde dolara dobiti, uglavnom zahvaljujući naglim oscilacijama cijena nafte i gasa. Najveće američke banke ostvarile su ukupno oko 47,7 milijardi dolara profita u samo jednom kvartalu, dok je JPMorgan sam iz trgovinskih operacija generisao 11,6 milijardi dolara, što predstavlja jedan od najboljih rezultata u istoriji Wall street-a. Investitori, u strahu od eskalacije sukoba, masovno su rotirali kapital iz rizičnijih u sigurnije instrumente. Paralelno, čak i sektor obnovljivih izvora energije dobija snažan podsticaj. NextEra energy bilježi rast akcija od oko 17 odsto od početka godine, dok su Vestas i Ørsted u značajnom profitu, a potražnja za solarnim sistemima na nekim tržištima skočila je i do 50 odsto. Sve zajedno potvrđuje paradoks savremenih konflikata. Dok se politička cijena sukoba mjeri nestabilnošću i rizikom, ekonomska mapa svijeta istovremeno se precrtava tako da pojedini sektori u toj nestabilnosti pronalaze svoje najprofitabilnije trenutke.

Obje krize ogoljavaju suštinsku podjelu savremenog svijeta. Dok jedni plaćaju cijenu u životima, nesigurnosti i sve skupljem preživljavanju, drugi iz iste nestabilnosti izvlače istorijske profite. Rat i geopolitički šokovi pretvaraju se u finansijski mehanizam preraspodjele. Čovječanstvo korača putem od domaćinstava koja gube kupovnu moć do korporacija koje bilježe milijarde novih prihoda. U tom raskoraku između ljudske i ekonomske bezbjednosti leži ključna tragedija savremenih sukoba.

(Autor je doktor političkih nauka, predavač na UDG)