Novi putevi desnice u Evropi i na Balkanu

Piše: prof. dr Jove Kekenovski

Stranke koje su nekada smatrane perifernim ili radikalnim sve češće postaju pretendenti na vlast. U tom procesu izdvajaju se dva modela: melonizacija i orbanizacija.

Oba se oslanjaju na nacionalni konzervativizam, suverenitet, identitet, tradicionalne vrijednosti i kritiku centralizacije EU. Ipak, iza te sličnosti stoje različita shvatanja vlasti, institucija i političkog pluralizma.

Šta predstavlja melonizacija?

Pojam "melonizacija" proizlazi iz političkog uspona Đorđe Meloni i stranke "Braća Italije". Meloni nije napustila teme koje su je profilisale – nacionalni identitet, tradicionalnu porodicu, demografiju, kontrolu migracija, bezbjednost i suverenitet. Ali je dolazak na vlast pokazao veći politički i geopolitički pragmatizam nego što su mnogi očekivali.

Melonizacija se zato može razumjeti kao proces u kojem nacionalno-konzervativna ili radikalno desna snaga, bez odricanja od osnovnog ideološkog identiteta, postaje institucionalno prihvatljiva, međunarodno kooperativna i sposobna za upravljanje. Nije riječ toliko o kretanju ka centru koliko ka političkom mejnstrimu.

Stranka ostaje desna, ali postaje institucionalnija; zadržava nacionalnu retoriku, ali ublažava antisistemsku; brani suverenitet, ali ne odbacuje evropsku integraciju. Najkraće: od protesta ka vlasti i od periferije ka institucionalizovanom nacionalnom konzervativizmu.

Jove Kekenovski

privatna arhiva

Orbanizacija kao drugačiji model

Viktor Orban i Fides razvili su model u kojem izborna pobjeda ne znači samo pravo da se vlada već i mogućnost dubljeg preoblikovanja institucionalnog sistema. Zato "orbanizaciju" treba razumjeti kao politikološki model, a ne samo kao opis jedne vlade ili lidera.

On se zasniva na snažnoj izvršnoj vlasti, suverenističkom diskursu, naglašavanju hrišćanskog i nacionalnog identiteta i sukobima sa evropskim institucijama oko vladavine prava, medija, finansija i institucionalnih ograničenja.

Suštinska razlika nije u tome ko je "veći patriota" ili "više desno", već u odnosu prema institucijama i ograničenjima sopstvene moći. Kod melonizacije pitanje je kako desnica može postati trajan dio demokratskog i evropskog sistema. Kod orbanizacije – kako osvojenu moć iskoristiti za dugoročno preoblikovanje samog sistema.

Melonizacija, dakle, uvodi desnicu u mejnstrim, dok orbanizacija teži da mejnstrim i institucije prilagodi novoj dominantnoj političkoj snazi.

Evropa se kreće udesno ili se desnica kreće ka Evropi?

Migracije, zaštita granica, demografija, nacionalni identitet, bezbjednost, suverenitet i kritika evropske birokratizacije više nisu teme samo radikalne desnice. Dio njih preuzima i politički centar. Zato je moguće dvostruko kretanje: desnica se približava mejnstrimu, a mejnstrim preuzima dio tema desnice. Pitanje zato nije samo da li će se desnica melonizovati već i da li će se sama Evropa postepeno melonizovati.

Balkanska desnica između Meloni i Orbana

Balkan je posebno zanimljiv jer nacionalizam, politika identiteta, snažno liderstvo i partizacija institucija nisu novi fenomeni. "Melonizacija Balkana" ne bi značila samo više nacionalizma već transformaciju desnih i nacionalno-konzervativnih stranaka u moderne, institucionalno odgovorne, ekonomski predvidljive, evropski orijentisane i međunarodno kredibilne stranke vlasti.

Orbanizacija Balkana postojala bi tamo gdje se izborna pobjeda pretvara u partijsku dominaciju nad institucijama, administracijom, javnim resursima, medijima i mehanizmima političke kontrole.

Na Balkanu je moguć i treći, hibridni model: vlast koja prema Briselu, Vašingtonu i međunarodnim partnerima nastupa kao pragmatična i predvidljiva, a unutar zemlje koncentriše političku moć, partizuje institucije i slabi njihovu autonomiju. Ta formula glasi: "melonizacija spolja – orbanizacija iznutra".

Pravi test zato nije koliko neka stranka govori o naciji, identitetu, jeziku, istoriji, suverenitetu ili tradicionalnim vrijednostima, već šta radi sa institucijama kada dođe na vlast. Da li ih jača ili partizuje? Da li poštuje njihovu autonomiju ili ih pretvara u produženu ruku stranke? Da li političku konkurenciju prihvata kao normalan dio demokratije?

Prema tim kriterijumima treba analizirati desne, nacionalno-konzervativne i suverenističke stranke širom Zapadnog Balkana. Nije naučno korektno unaprijed bilo koju proglasiti "melonizovanom" ili "orbanizovanom", ali je legitimno analizirati kojem se modelu približava njeno praktično djelovanje.

Umjesto zaključka

Budućnost nove desnice neće se mjeriti samo brojem osvojenih glasova već prije svega načinom na koji će vladati nakon pobjede.

Za Balkan je najveća opasnost model u kojem vlade prema Evropi i međunarodnim partnerima djeluju pragmatično i kooperativno, dok unutar zemlje koncentrišu moć i ograničavaju samostalnost institucija. To je "melonizacija spolja, a orbanizacija iznutra".

Balkanska društva i dalje nose posljedice dugogodišnje partizacije, preglomazne i nedovoljno profesionalizovane administracije, slabe institucionalne odgovornosti i niske efikasnosti. Departizacija ne smije biti prosta zamjena "njihovih" "našima", već izgradnja profesionalne uprave koja služi državi, a ne stranci.

Makedonski primjer pokazuje koliko je teško izgraditi funkcionalnu pravnu državu kada je partizacija duboko prodrla u sudstvo, javno tužilaštvo i administraciju. Politički uticaji nagomilavani tokom različitih vlasti stvorili su navike i zavisnosti koje ne nestaju promjenom vlasti. U djelovima sudstva i tužilaštva i dalje postoje inercija i otpor, naročito kod istraga visoke korupcije i organizovanog kriminala.

Za istinsku promjenu neophodno je čvrsto, ali pravedno i odgovorno rukovođenje: jasna pravila, mjerljivi rezultati i sankcionisanje zloupotreba, u okvirima zakona i bez partijskog revanšizma.

Čvrstina vlasti ne mjeri se time koliko institucija kontroliše, već koliko je sposobna da ih učini profesionalnim, efikasnim i nezavisnim. Pravi cilj moraju biti departizacija, profesionalizacija, jačanje autonomije i efikasnosti institucija i ozbiljna odgovornost za zloupotrebe.

Demokratska zrelost počinje spoznajom da su država, institucije i društvo uvijek veći i trajniji od stranke koja u datom trenutku vlada.

(Autor je univerzitetski profesor političkih nauka Univerzitet "Sv. Kliment Ohridski" u Bitolju)

Mišljenja objavljena u tekstovima autora nisu nužno i stavovi redakcije „Dana"