Specijalna policija Uprave grada Beograda i progon komunista 1941-1942. (8): Nehumani uslovi u zatvorskim sobama

U elaboratu Specijalne policije, koji se odnosio na strukturu uhapšenih komunista tokom Martovske provale i njihovo ponašanje tokom istrage, navedeno je da je "skoro 4/5" priznavalo i odavalo sve što su znali. Oni koji su bili u stanju da izdrže višestruka višesatna mučenja, a da pritom ostanu živi i ne izgube razum, bili su zaista rijetki. Odgovornost za patnje kojima su bili izloženi uhapšeni omladinci znatnim dijelom ležala je na KPJ i starijim rukovodiocima SKOJ-a, koji su neiskusne i naivne srednjoškolce i mlađe studente neprestano forsirali na vršenje ilegalnih akcija, ne mareći mnogo za posljedice. To je bilo prepoznato i u analizama Specijalne policije, u kojima je istaknuto da je partija "mladićki zanos i želju za ilegalan rad i 'podvige' iskoristila i gurnula ih u ove samoubilačke akcije, bespoštedno i nemilosrdno".

Kada su isleđivanja uhapšenih završena, a agenti Specijalne policije došli do željenih informacija, uslijedila je trijaža. Uglavnom iskusniji i hijerarhijski više pozicionirani omladinski rukovodioci upućeni su u Banjički logor, gdje ih je čekala neizvjesnost preživljavanja i mogućnost da svakog dana budu uvršteni među one koji će biti strijeljani u skladu sa okupatorskom politikom odmazde prema civilima. Od devetoro beogradskih skojevaca uhapšenih u proljeće 1942. i potonjom trijažom upućenih na Banjicu strijeljana je Leposava Mitrović, članica Centralnog srednjoškolskog aktiva SKOJ-a, dok je njen drug Miodrag Nikitović naknadno prebačen u koncetracioni logor Mauthauzen, gdje je i skončao. Devetnaestoro uhapšenih čija je krivica bila najmanja, a uzrast uglavnom najmlađi, upućeno je kućama i stavljeno pod mjeru roditeljskog nadzora. Njihovi roditelji potpisivali su zvaničnu izjavu da primaju na staranje svoju djecu i da lično garantuju da će se ona "kloniti u budućnosti svake veze sa komunistima i njihovim simpatizerima".

Specijalna policija Uprave grada Beograda i progon komunista 1941-1942. (7): Od brutalnog prebijanja do strijeljanja

      Ostali uhapšeni omladinci, pripadnici beogradske skojevske organizacije, smješteni su u zatvor Specijalne policije u Đušinoj ulici. Tamo su boravili duže vrijeme, neki od njih i po tri mjeseca. Uslovi života u pomenutom zatvoru bili su nehumani: sobe su bile toliko prenatrpane zatvorenicima da čak nijesu mogli ni da sjede jedni pored drugih a da se ne dodiruju. Mnoge sobe nijesu imale sanitarni čvor niti kiblu za vršenje nužde, a po pravilu su uhapšeni vođeni do VC-a dva puta dnevno, na po 10–15 minuta. Isleđivanja su nastavljena, ali sa nešto manjim intenzitetom. Kako je ishrana bila izuzetno loša, omogućeno je primanje paketa sa hranom, mada se često dešavalo da stražari i policijski agenti zadrže (najbolje) djelove paketa za sebe. Uhapšene omladince sve više je obuzimala neizvjesnost: da li će dočekati da ponovo zagrle svoje roditelje i drugove, ili će biti upućeni na Banjicu, ili možda čak u neki njemački radni logor daleko od Srbije?

Zadovoljni rezultatima svog operativnog rada, istovremeno pohvaljeni i nagrađeni kako od Gestapoa, tako i od vlade Milana Nedića, rukovodioci Specijalne policije takođe su razmišljali o budućnosti uhapšenih omladinaca. Načelnik Antikomunističkog odjeljenja Božidar Boško Bećarević provodio je sate i sate analizirajući iskaze saslušanih skojevaca i drugih uhapšenih komunista i ilegalaca. Za svog vijeka u službi imao je prilike da saslušava i učestvuje u policijskoj obradi nekih od najistaknutijih srpskih i jugoslovenskih komunista.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)