Šezdeset osma u Jugoslaviji i Rumuniji i događaji u Čehoslovačkoj (5): Duša komunizma umrla u Pragu

Kao što smo u prethodnom nastavku feljtona kazali, mnogi istoričari 1968. godinu smatraju početkom raspada komunističkih režima, a kao preloman događaj uzima se intervencija u Čehoslovačkoj. Da ponovimo često citiranu rečenicu poznatog istoričara Tonija Džita: "Uprkos činjenici da je Berlinski zid pao 1989. godine, duša komunizma je umrla dvadeset godina ranije u Pragu avgusta 1968. godine". Ova rečenica na pravi način oslikava važnost dešavanja u Čehoslovačkoj i smješta ih na pravo mjesto u istoriji.

Da bi se bolje razumjeli jugoslovenski i rumunski stavovi prema čehoslovačkom pitanju, neophodno je više reći o čehoslovačkim reformama i o odnosima između socijalističkih zemalja. Dogovorom velikih sila Čehoslovačka je poslije Drugog svjetskog rata ušla u sovjetsku sferu uticaja i već 1948. godine nije bilo nijedne druge političke partije u toj zemlji izuzev komunističke. Od sredine 60-ih narod u Čehoslovačkoj počeo je da pokazuje sve izraženije nezadovoljstvo i neprihvatanje postojećeg režima. Sve veće nezadovoljstvo stanovništva nalazilo je izraz prije svega u krugovima inteligencije. Književnici su bili ti koji su najčešće izražavali osjećanja i zahtjeve naroda. Pristalice reforme su se javljale ne samo među intelektualcima nego i među članovima partije, pa i u samom njenom rukovodstvu. Pojavili su se rukovodioci koji su obećavali da će ostvariti "socijalizam s ljudskim likom". Nadu da je moguće sprovesti reformu čehoslovačkom rukovodstvu dali su svrgavanje Nikite Hruščova 1964. i jačanje opozicionih raspoloženja u samom Sovjetskom Savezu.

Ta reformistička struja je uskoro preovladala i u samoj komunističkoj partiji i na čelo partije postavila Aleksandra Dubčeka. Četrdesetogodišnji Slovak, nekadašnji student moskovske Više partijske škole, sin komuniste koji je prije rata došao u SSSR da gradi socijalizam, pružio je sigurne garancije stabilnosti u Čehoslovačkoj. Njegova djelatnost do 21. avgusta 1968. bila je pokušaj da se popravi i reformiše sistem bez mijenjanja njegove osnove.

Šezdeset osma u Jugoslaviji i Rumuniji i događaji u Čehoslovačkoj (4): Studentski bunt zaobišao Rumuniju

Treći plenum CK KPČ, održan od oktobra 1967. do januara 1968, bio je ključan za dalje događaje u Čehoslovačkoj. Na plenumu je smijenjen Antonjin Novotni, a Dubček je postao sekretar CK KPČ. Ovom promjenom omogućeno je otvaranje pitanja daljeg razvoja socijalizma. Privreda, koja je bila zahvaćena reformom, zahtijevala je od partije da se odrekne miješanja u svakodnevni rad državnih i privrednih organa, a to je i prihvaćeno odlukama 13. kongresa KPČ. U praksi se ipak ništa nije promijenilo. Prekid plenuma zbog odlaska najviše partijske delegacije na proslavu 50-godišnjice Oktobarske revolucije, Moskva je pokušala da iskoristi kako bi izvršila pritisak na čehoslovačke rukovodioce i promijenila tok plenuma. To nije pošlo za rukom ni Leonidu Brežnjevu, koji je iznenadnom posjetom Pragu, uz pomoć Ulbrihta i Gromika, pokušao da obezbijedi kontrolu nad Čehoslovačkom Socijalističkom Republikom. Ukratko, plenum KPČ, koji je okončao rad 5. januara, istakao je glavni zadatak partije: postavljanje daljeg razvoja naprednog socijalističkog društva. Sovjetski Savez i zemlje lagera su sve više bile zabrinute zbog puta kojim je krenula Čehoslovačka.

Na sastanku partijskih i vojnih rukovodstava SSSR-a, Bugarske i Istočne Njemačke u Drezdenu 23. marta iznijeti su stavovi da se Čehoslovačka polako uvlači u revizionizam, da u njoj jačaju buržoaska ideologija i špijunaža, da se iza parola o demokratizaciji i liberalizaciji kriju antisocijalistički elementi i da sve to vodi sukobu.[…]

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)