Đilasovi članci - između vlasti i disidenstva (1): Suprotstavljanje zvaničnoj partijskoj liniji

Kako je tekao proces svjesnog udaljavanja Milovan Đilasa od jugoslovenskog državnog i partijskog vrha, kome je kao član ''velike četvorke'' i sam pripadao, i njegovo neodstupno istrajavanje na principima koji su ga sve više svađali sa najbližim saradnicima iz rata i mira- najbolje odliskavaju njegovi članci koje je tada objavljivao u ''Borbi'' i ''Novoj misli''. A kakav je bio njihov javni odjek i zvanični doživljaj, dokumentovano nam dočarava jednim svojim segmentom knjiga poznatog srpskog istoričara dr Aleksandra V. Miletića ''Saradnik, protivnik, neprijatelj:idejno-politička delatnost Milovana Đilasa 1945-1954'', koju već duže koristimo u osvjetljavanju ličnosti ''najvećeg istočnoevropskog disidenta''. Kao što je iz ranijih feljtona poznato, riječ je o prvoj kompletnoj biografiji o Đilasu, koju je 2022. godine objavio Institut za noviju istoriju Srbije iz Beograda, na kome je Miletić zaposlen kao viši naučni saradnik, a iz koje ćemo, ovog puta, prenijeti fragmente iz poglavlja ''Suprotstavljanje birokratizaciji i društvenim devijacijama''.

Dr Aleksandar V. Miletić (Aleksinac, 1982), kao što smo već kazali, viši je naučni saradnik Instituta za noviju istoriju Srbije iz Beograda. Osnovnu školu i gimnaziju završio je u rodnom gradu, a studije istorije na Filozofskom fakultetu u Nišu. Doktorirao je na Filozofskom fakultetu u Beogradu, na katedri za istoriju Jugoslavije sa temom ''Politička djelatnost Milovana Đilasa 1944-1954''. Prije ove objavio je dvije monografije, isto tako posvećene političkoj djelatnosti Milovana Đilasa: ''Prelomna vremena. Milovan Đilas i zapadnoevropska socijalistička i socijaldemokratska levica 1950-1954'' (2019) i ''Titov emisar Milovan Đilas:diplomatsko-pregovaračke i spoljnopolitičke aktivnosti (1943-1953)'', (2021).

                                                       ***

Članci objavljivani u ''Borbi'' i ''Novoj misli'', na jesen 1953. i početkom 1954, predstavljaju posebno poglavlje u političkoj biografiji Milovana Đilasa. Gledano u cjelini, oni predstavljaju najuže razmeđe, odnosno konkretnu i jasnu prekretnicu između vladajućeg i disidentskog perioda. U političkom smislu, članci predstavljaju direktnu pobunu i suprotstavljanje novoj zvanično usvojenoj partijskoj liniji, dok u ideološkom čine konačno uobličavanje i sažimanje najvažnijih do tada formiranih postavki, načela i stavova. Đilas je u ''Borbi'' od oktobra 1953. do januara 1954. objavio ukupno osamnaest članaka, dok je devetnaesti bio povučen iz štampe. Prema Đilasovim sjećanjima inicijativa za pisanje članaka potekla je iz lista ''Politike'', jer se u tom listu smatralo "da se nagomilalo niz ideoloških problema koje bi trebalo objasniti, formulisati na nov način". "Ti članci su zamišljeni", piše Đilas, "svakako po ugledu na zapadne listove – da budu uvijek iste veličine i na istom, reprezentativnom mjestu. Ali čim su za tu inicijativu doznali drugovi iz 'Borbe', koju je tada uređivao Veljko Vlahović, pobunili su se, ističući da to treba da bude dužnost 'Borbe', kao partijskog organa, prije nego ičija drugo. Povinovao sam se tom zahtjevu, ali pošto sam već bio obećao 'Politici', nađen je kompromis – da Moša Pijade piše za 'Politiku'..." Ako se uzme u obzir navedeno, članci u ''Borbi'' nijesu bili unaprijed planirani kao sredstvo neposrednog političkog djelovanja njihovog autora.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)