Đilasove kritike i formiranje novih pogleda (10): Opominjan od Tita, ostajao bez podrške

Jedna od važnih tema na koju je Đilas u narednim mjesecima usmjerio pažnju odnosila se na radikalno negiranje prava ideološkog monopola jedne partije, a samim tim i političke apsolutizacije njenog rukovodstva, odnosno koncentrisanje moći u rukama "grupe ljudi".

dr Aleksandar V. Miletić

--arhiva

Priliku za izricanje takvih stavova imao je na predavanju u Titogradu, 19. aprila 1952. Polazeći od odlučnog teorijskog negiranja ideje da dijalektički materijalizam predstavlja pogled na svijet (jedne) revolucionarne partije (što je uglavnom naslijeđeno od Staljina), Đilas je ustvrdio da se takvim ideološkim principom vrši politička manipulacija i monopolizacija vladajućeg političkog (partijskog) sloja, jer, kako kaže, dijalektički materijalizam predstavlja opštu civilizacijsku vrijednost, objektivnu naučnu tekovinu – pogled na svijet proleterske klase, a ne idejnu svojinu jedne partije. Prema tome, ukoliko se dijalektički materijalizam na taj način tretira, onda "ne ostaje ništa drugo nego da kažemo da je partija ona koja razvija dijalektički materijalizam, odnosno da je to svojina vođa i vođstva određene partije. Time ne činimo ništa drugo nego da dajemo u monopol jednoj relativno maloj grupi ljudi. U ovoj teoriji da je dijalektički materijalizam isključivo ideja revolucionarne partije, u stvari se krije teorija o monopolu i birokratskoj kasti nad idejama proletarijata i njegovo pretvaranje isključivo u jedan instrument za obmanu radničke klase i obmanu narodnih masa i uopšte u pokušaj pretvaranja te ideje proletarijata u jednu vrstu religije, koju tumači određena partija, država i drugi aparat", smatra Đilas      

Đilasove kritike i formiranje novih pogleda (9): Najplodniji domaći kritičar devijacija socijalizma

Šesti kongres KPJ/SKJ1223 (Zagreb, 2–7. novembra 1952) predstavljao je vrhunac zvaničnog proklamovanja i potvrđivanja politike demokratizacije, reformi i liberalizacije jugoslovenskog društva.

Ukratko, Đilas je na Šestom kongresu KPJ/SKJ nastupio kao jedan od najradikalnijih kritičara Staljina i SSSR-a, a takođe i kao ličnost koja je već bila izgradila ozbiljan sistem kritike birokratizacije i društvenih devijacija savremenog socijalizma. Naime, Đilas je u svom dotadašnjem angažovanju, bezrezervno kritikujući birokratizaciju SSSR-a, neprestano bio na ivici kritike i sličnih društvenih pojava u Jugoslaviji. Toga su ostali u partijskom i državnom rukovodstvu nesumnjivo bili svjesni. U tome je Đilas, kao što smo pokazali, bio i opominjan od Tita, koji mu je prećutno stavljao do znanja da se u kritici ne smije ići predaleko. Međutim, na Šestom kongresu je trebalo nastupati jedinstveno, a značajan dio Đilasovih kritičkih postavki o birokratskoj vlasti, koje su se zvanično, razumije se, prije svega odnosile na SSSR i njegovu spoljnu politiku, bio je u osnovi podržan i zastupan kao stav partijskog rukovodstva. Time se željela poslati poruka o utvrđenom demokratskom kursu Partije i usvojenoj novoj političkoj liniji koja bi taj pravac zastupala i sprovodila u djelo. Đilas je bezrezervno stao iza tog kursa, odnosno iza proklamovanog reformskog pravca zvanične politike, ne dajući veliki prostor (posebno na ideološkom polju) političkoj fleksibilnosti sa kojom se, kako će se uskoro i pokazati, neminovno moralo računati u periodu naglih promjena političkih konstelacija, pogotovu u odnosu na spoljnu politiku. Takođe, očito nije računao ili, pak, nije poklanjao veliki značaj potencijalnom udaru na političke i svake druge privilegije partijsko-birokratskog sloja, pa i položaj vrhovne vlasti – koje bi dosljedno primjenjivanje reformskog kursa, tj. političke linije proklamovane na Šestom kongresu, realno moglo proizvesti. Nije bilo potrebno dugo čekati da bi se surovo pokazalo da najveći dio rukovodstva i partijskog članstva neće biti spreman da dijeli Đilasove ideale.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(KRAJ)