Usložnjavanje političkih prilika u Bosni i Hercegovini (4): Oružana Cazinska buna sa Srbima na čelu

​Vođstvu CK KP BiH je 1950. godine dostavljena Informacija o učestalim nezakonitim hapšenjima, pretresanju stanova, oduzimanju pronađenih proizvoda bez obzira na visinu zaduženja, plijenidbi kućnih stvari i maltretiranju seljaka, uz zaključak da to na terenu nanosi veliku "političku štetu".

Početkom procesa demokratskog preobražaja zemlje odnosi revolucionarne vlasti i seljaštva bili su zategnuti do ivice pucanja. Seljaci su revolt zbog lošeg položaja pokazivali različitim oblicima otpora, od neodazivanja i pasivnosti na frontovskim zborovima, istupanjem iz članstva u KPJ, do otvorene oružane bune. Kulminacija nezadovoljstva seljačkog staleža u Bosni i Hercegovini dogodila se 6. maja 1950. godine kada je u Cazinskom i Velikokladuškom, te Slunjskom srezu u NR Hrvatskoj, došlo do socijalne oružane pobune, u literaturi poznate kao Cazinska buna. Ideja o podizanju bune počela je sazrijevati 1949, kada su o tome prvi put razgovarali dvojica njenih glavnih aktera, Mile Devrnja i Milan Božić, ugledni ljudi u svom kraju, partizanski prvoborci – "spomeničari" srpske nacionalnosti. Vođe bune bili su Srbi, dok su pobunjeničku masu gotovo apsolutno sačinjavali seljaci islamske vjere, na čelu sa jednim od najuglednijih muslimana Cazinske Krajine, Alom Čolićem. Izrazito nepovoljan položaj seljaka motivisao je na ujedinjenje nezavisno od vjersko-nacionalnih obilježja, što je za bosanskohercegovačku političku stvarnost bila rijetka i teško zamisliva pojava. Svjedočenje supruge Ale Čolića slikovito opisuje socijalni status seljaka pred samu bunu: "Bilo je slučajeva da smo morali posuđivati ili dokupljivati žito da bi izmirili otkup. Te godine je bila velika suša, zemlja je slabo rađala jer je bila slabo obrađivana, a zbog nestašice stoke slabo i gnojena. Imali smo šestoro maloljetne djece, a sa nama je živjela moja svekrva i maloljetna zaova. Nama 1950. da nisu uzeli zrno žita mi ne bismo mogli preživjeti. Tada nam je, a i drugima, trebalo dodijeliti, a ne uzimati."

Usložnjavanje političkih prilika u Bosni i Hercegovini (3): Klasno "razvrstavanje" u okeanu siromašnog seljaštva

Jedina uspješna akcija pobunjenika bila je zauzimanje milicijske stanice u cazinskom selu Tršju, gdje je razoružano nekoliko milicionera, a komandir prešao na stranu ustanika. Takođe, opljačkano je više zadruga, magacin sreskog trgovačkog preduzeća, te zapaljen Arhiv mjesnog narodnog odbora. Socijalnu pobunu u kojoj je učestvovalo oko 700 seljaka brzo su ugušile jedinice KNOJ-a, UDB-e i Narodne milicije, koje su u pomoć cazinskim snagama pristigle iz Banjaluke, Bihaća i Drvara. Buna je potvrdila nesposobnost i aroganciju lokalnih predstavnika civilne vlasti i bezbjednosnih organa, pokazala mnoge anomalije sistema i ostavila duboke posljedice na političke odnose u Bosni i Hercegovini.

Šef opunomoćstva UDB-e Cazinskog sreza, Branko Vukašinović, i sresko rukovodstvo imali su operativne podatke o sastancima i grupisanju naoružanih lica, ali je njihova nebudnost bio osnovni razlog što je do oružane pobune uopšte došlo. Vukašinović je u istrazi sprovedenoj povodom ovog događaja izjavio da ga je šef UDB-e u Velikoj Kladuši 30. aprila 1950. godine, uz određene rezerve da je riječ o "neprovjerenim podacima", obavijestio o sastajanju "sumnjivih lica" na području Cazinskog sreza. Sumnjao je da se možda radi o okupljanju Mladih muslimana, ali svejedno nije reagovao. Vukašinović je takođe kazao da je 1. maja od jednog službenika UDB-e informisan da se u cazinskom selu Sturlić grupa ljudi priprema da 6. maja podigne ustanak.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)