Karta svijeta

Piše: Nikola Banićević

Za stolom kojim predsjedava Oto fon Bizmark sjede predstavnici evropskih sila. Na stolu su dokumenti, izvještaji i karte kontinenta koji je za evropske sile postajao prostor trgovine, uticaja i teritorijalnog nadmetanja. Zagledan je u Afriku, politički hladnim pogledom, daleko od saharskog sunca, ali blizu uzavrelih političkih interesa velikih igrača. Razgovara se o riječnim putevima, trgovini, obali, okupaciji i pravilima po kojima će evropske sile ubuduće priznavati svoje teritorijalne zahtjeve. Među tim evropskim predstavnicima nema nijednog afričkog političkog predstavnika. Država Togo je odlučila da se berlinska hladna noć 15. novembra 1884. godine nikada više ne ponovi.

Nikola  Banićević

Privatna arhiva

Na prvi pogled, rezolucija Correct the map, koju je Generalna skupština Ujedinjenih nacija usvojila 4. septembra, može djelovati kao neobična tema za svjetsku diplomatiju. Togo je, uz podršku Afričke unije, otvorio pitanje načina na koji je svijet predstavljen na kartama i zatražio veću upotrebu projekcija koje realnije prikazuju stvarne površine kontinenata. Rezoluciju su podržale 164 članice UN, jedna je bila protiv, uz šest uzdržanih. Međutim, prava vrijednost ove priče nije u tome koja će se karta koristiti.

Pitanje koje je pokrenuo Togo ima mnogo dublju političku dimenziju. Ko određuje šta ćemo smatrati normalnom slikom svijeta? Merkatorova projekcija nije nastala kao kolonijalna zavjera. Nastala je u 16. vijeku, prvenstveno zbog potreba navigacije, i imala je ogromnu praktičnu vrijednost. Afrika je višestruko veća od Grenlanda, iako ih Merkator na karti može učiniti približno sličnim. Tu počinje geopolitika. Moć nije samo sposobnost da se nekome nametne vojna ili ekonomska odluka. Moć je i sposobnost da se određeni pogled na svijet predstavi kao univerzalan. U međunarodnim odnosima, upravo je to jedan od važnih oblika normativne moći. Onaj ko učestvuje u definisanju pravila, kategorija i standarda učestvuje i u definisanju međunarodnog poretka.

Tihi kanali SAD i Rusije u vrijeme dubokog nepovjerenja: Iz Moskve s ljubavlju

Istorija savremenih međunarodnih odnosa pokazuje da se ponekad ne mijenja samo politička karta svijeta, već i način na koji je taj svijet zamišljen. Poslije terorističkih napada 11. septembra 2001. godine, promijenilo se shvatanje mape. Teroristički napadi nijesu samo doveli do novih ratova i bezbjednosnih politika. Prostor je počeo da se posmatra drugačije: granice država više nijesu bile jedina relevantna geografija, već su u središte pažnje došle transnacionalne mreže, zone nestabilnosti i novi bezbjednosni prostori. Svijet se, u političkom i bezbjednosnom smislu, počeo crtati drugačije. Centar svijeta premjestio se ka istoku, a ključne tačke bile su Avganistan, Irak i Sirija.

Upravo zato je važno što iza inicijative Correct the map ne stoji samo Togo. Ona je dobila institucionalnu težinu Afričke unije, a zatim i podršku većine članica UN. Ipak, upravo ovdje dolazi do važnog geopolitičkog razmimoilaženja. SAD su bile jedina država koja je glasala protiv, uz obrazloženje da kartografiju ne treba pretvarati u politički projekat i da izbor projekcije treba da zavisi od njene namjene, a ne od političke interpretacije. Vašington smatra da nijedna ravna karta ne može savršeno prikazati trodimenzionalnu Zemlju i da se pitanje istorijskih nepravdi ne može rješavati promjenom kartografskih standarda. Afrika, međutim, ovu inicijativu vidi upravo kao pitanje ravnopravnosti u međunarodnom sistemu. U tom sudaru stavova krije se mnogo važnija priča od same karte: pitanje ko ima pravo da određuje šta je neutralan prikaz svijeta, a šta je odraz istorijski oblikovane moći.

Afrika ovdje ne govori samo o kartografiji. Govori o ravnopravnosti i pravu da učestvuje u oblikovanju normi međunarodnog sistema. Ovo je dio šire promjene u odnosima između Globalnog juga i Globalnog sjevera. Globalni jug sve otvorenije osporava poredak u kojem su se pravila, standardi i način predstavljanja svijeta decenijama uglavnom oblikovali u centrima moći Globalnog sjevera. Zahtjev više nije samo za većim učešćem u postojećem sistemu, već i za mogućnošću da se utiče na njegovo redefinisanje. To je širi proces koji se već vidi u međunarodnoj politici. Afrička unija sve snažnije nastupa kao akter koji ne želi samo da bude predmet međunarodnih odnosa, već da učestvuje u njihovom oblikovanju – od reforme globalnog upravljanja i međunarodnih finansijskih institucija, do bezbjednosti, klimatske politike i reforme Savjeta bezbjednosti UN. Zato Correct the map"nije priča o karti. Ona je mala, ali veoma jasna ilustracija velike promjene.

Afrika više ne želi samo da bude nacrtana na karti koju su drugi napravili. Želi da učestvuje u njenom crtanju. Upravo tu leži prava geopolitička vrijednost ove rezolucije. Pitanje više nije samo ko je nacrtao svijet, već ko će imati pravo da ga nacrta iznova.

(Autor je doktor političkih nauka i predavač na UDG)