Novi test evropske bezbjednosti: Crno more – crvena linija Evrope

PIŠE: Nikola Banićević  

Noć je nad Sevastopoljem, 29. oktobar 2022. godine. U najvećoj ruskoj pomorskoj bazi na Crnom moru vlada prividna bezbjednost. U luci su usidreni ratni brodovi Crnomorske flote, simbol ruske vojne moći i kontrole nad ovim strateškim prostorom, među njima i fregata "Admiral Makarov", udarna snaga ruske mornarice. Oko četiri sata ujutro, tišinu prekidaju eksplozije. Sa otvorenog mora prema luci kreću bespilotna plovila, dok iz vazduha napad podržavaju dronovi. Ruska odbrana pokušava da ih zaustavi, ali dio napada uspijeva da prodre u zaštićeni lučki prostor. Meta su ruski ratni brodovi "Admiral Makarov" i minolovac "Ivan Golubec". Za Moskvu je to bio udarac na simbol njene pomorske nadmoći, urušavanje mita o njenoj apsolutnoj kontroli ovog regiona. 

Crno more je decenijama na evropskoj mapi izgledalo kao granica. Danas sve više liči na raskrsnicu. Na njegovim obalama susreću se geostrateški i ekonomski interesi Ruske Federacije, Ukrajine, Turske, Rumunije, Bugarske i Gruzije, dok njegovi pomorski putevi vode prema Mediteranu, Bliskom istoku i svjetskim tržištima. Ono što se događa na Crnom moru više nije samo rusko-ukrajinski problem. To je pitanje evropske bezbjednosti. Rat u Ukrajini promijenio je strateški značaj ovog prostora. Crno more više nije samo pomorski prostor između Ruske Federacije i Ukrajine; postalo je jedno od mjesta na kojima se testiraju granice evropske bezbjednosne arhitekture.

Никола Банићевић

-Приватна архива

Ukrajina je pokazala da ni velika ruska pomorska sila ne može računati na potpunu kontrolu mora. Napadima dronovima i preciznim oružjem uspjela je da potisne dio ruskih pomorskih kapaciteta i ograniči njihovo djelovanje. Time je promijenjena i tradicionalna predstava o tome kako izgleda kontrola mora u savremenom ratu. Ali mnogo važnije pitanje nalazi se izvan samog ukrajinskog bojišta. U toj novoj bezbjednosnoj geometriji posebno mjesto imaju Rumunija i Bugarska. Za Bukurešt je Crno more pitanje neposredne nacionalne bezbjednosti. Rumunija Rusku Federaciju vidi kao glavnu vojnu prijetnju u regionu i istovremeno želi snažnije NATO prisustvo na Crnom moru. Njena luka Konstanca dobija dodatni značaj kao jedno od ključnih čvorišta za trgovinu i ukrajinski izvoz. Bugarska je opreznija. Iako je članica NATO-a, njena politika prema Ruskoj Federaciji dugo je bila složenija, između bezbjednosnih obaveza prema Alijansi i istorijskih, ekonomskih i energetskih veza sa Moskvom. Ipak, rat u Ukrajini pomjerio je Sofiju prema čvršćem razumijevanju crnomorske bezbjednosti.

Kada ratni rizik počne da ugrožava trgovačke brodove u blizini obala Rumunije i Bugarske, koje su članice NATO-a, kao što se dogodilo početkom ovog mjeseca, Crno more prestaje da bude samo prostor ukrajinskog rata. Granica između rata u Ukrajini i evropske bezbjednosti postaje sve tanja. Tu se nalazi i najveći bezbjednosni problem. NATO može da odvrati direktan napad na svoju članicu. Mnogo je teže odgovoriti na niz incidenata koji se nalaze ispod praga otvorenog napada: dron iznad teritorije, oštećen trgovački brod, mina u pomorskom koridoru, napad na infrastrukturu ili incident čije porijeklo nije odmah moguće utvrditi. Upravo takva siva zona danas čini Crno more posebno opasnim. Zato je pitanje Crnog mora danas mnogo šire od pitanja ko kontroliše njegovu površinu. Pitanje je ko može da garantuje da se rat neće preliti preko granice koja još uvijek odvaja ukrajinsko ratište od prostora NATO-a.

Sudar strateških principa i ekonomske stvarnosti​: Na talasima crnog zlata

U toj jednačini posebno mjesto ima Turska. Kontrola moreuza Bosfora i Dardanela daje Ankari ključnu poziciju u određivanju odnosa vojnih snaga u Crnom moru. Turska je istovremeno članica NATO-a i održava komunikaciju sa Moskvom, zbog čega njena politika predstavlja jedan od najvažnijih elemenata crnomorske bezbjednosne ravnoteže. Njena politika počiva na ideji da Crno more prije svega treba da ostane prostor regionalne kontrole, a ne mjesto masovnog prisustva pomorskih snaga velikih sila. Zato Turska insistira na saradnji upravo sa Rumunijom i Bugarskom, uključujući zajedničko razminiranje i zaštitu podmorske infrastrukture. To Tursku čini ne samo članicom NATO-a već i ključnim posrednikom između različitih bezbjednosnih interesa na Crnom moru. Njena moć nalazi se u geostrateškom položaju. Ko kontroliše Bosfor, kontroliše i jedan od najvažnijih strateških prolaza Evrope. Crno more se više ne može posmatrati ni kao prostor koji pripada samo velikim silama. Zbog toga Crno more postaje novi test evropske bezbjednosti.

Ako rat u Ukrajini nastavi da se širi prema pomorskim putevima, trgovačkim brodovima i teritorijama država NATO-a, Evropa će morati da odgovori na pitanje koje je godinama izgledalo udaljeno: gdje se završava ukrajinski rat, a počinje rat za evropsku bezbjednost? Od odgovora na to pitanje zavisiće i budućnost Crnog mora, jer ono više nije periferija Evrope. Postaje njena nova bezbjednosna granica.

(Autor je doktor političkih nauka, predavač na UDG)