Plenković i evropski put Crne Gore

Piše: prof. dr Jove Kekenovski

Još je rjeđe da kao primjer navede Sjevernu Makedoniju i javno konstatuje da su joj dvije države oduzele čak 21 godinu institucionalnog približavanja Uniji.

Upravo je to učinio hrvatski premijer Andrej Plenković, 15. oktobra 2026. godine u Briselu, govoreći o evropskoj perspektivi Crne Gore i otvorenim pitanjima između Zagreba i Podgorice.

Priznajem, njegova izjava privukla mi je pažnju ne samo zbog priznanja nepravde nanijete Makedoniji, već i zbog jedne očigledne protivrječnosti. Ako su bilateralne blokade Makedoniji oduzele više od dvije decenije, ima li Hrvatska političko i moralno opravdanje da evropski napredak Crne Gore uslovljava rješavanjem sopstvenih bilateralnih pitanja? Upravo u odgovoru na to pitanje nalazi se suština problema.

Makedonsko iskustvo kao upozorenje Crnoj Gori

Kada je 2000. godine održan Zagrebački samit, Makedonija je bila ispred Hrvatske u institucionalnom približavanju Evropskoj uniji. Godine 2005. dobila je status kandidata, dok je Hrvatska, koja je te godine započela pristupne pregovore, već 2013. postala punopravna članica Unije.

Makedonija je, međutim, i danas zaglavljena u pregovaračkom procesu. Iako je u julu 2022. formalno održala prvu međuvladinu konferenciju, a u decembru 2023. završila skrining, suštinski pregovori po klasterima još nisu otvoreni.

U međuvremenu, promijenila je ustavno ime, prihvatila ozbiljne političke kompromise i godinama slušala obećanja o izvjesnoj evropskoj perspektivi. Nakon rešavanja spora sa Grčkom, uslijedila su nova uslovljavanja Bugarske. Zato Plenkovićevu ocjenu o izgubljenoj 21 godini ne doživljavam samo kao diplomatsku konstataciju, već kao ozbiljno upozorenje da bilateralni sporovi mogu postati instrument dugoročnog političkog blokiranja jedne države.

Naravno, Makedonija ima i sopstvene institucionalne slabosti, probleme sa korupcijom i nedovoljno sprovedenim reformama. Ali bilo bi pogrešno zanemariti činjenicu da su sporovi sa Atinom i Sofijom godinama predstavljali odlučujuću prepreku njenom evropskom napredovanju. Upravo zato smatram da Crna Gora ne smije postati novi primjer iste politike.

Hrvatska ne smije ponoviti ono što kritikuje

Plenković naglašava da Hrvatska prema Crnoj Gori nastupa konstruktivno, da godinama podržava njene evropske integracije i pruža joj političku i stručnu pomoć. To zaslužuje pažnju i priznanje. Međutim, Zagreb istovremeno insistira na rešavanju osam otvorenih pitanja, među kojima su obeštećenje bivših logoraša, procesuiranje ratnih zločina, rasvjetljavanje sudbine nestalih lica, imovinska prava i granična pitanja.

Ne bih ova pitanja izjednačavao sa bugarskim uslovljavanjima Makedonije. Pitanja ratnih zločina, nestalih lica i obeštećenja neposredno su povezana sa međunarodnim pravom, pravdom i ljudskim pravima. Njihovo rešavanje predstavlja legitiman interes.

Ali postoji suštinska razlika između zahtjeva da se otvorena pitanja rešavaju i korišćenja evropskih integracija kao sredstva za iznuđivanje političkih ustupaka.

Ako Hrvatska insistira na dijalogu, proporcionalnosti i obostrano prihvatljivim rješenjima, onda njen pristup može predstavljati pozitivan primjer. Ali ako neriješena bilateralna pitanja postanu razlog za dugotrajno zaustavljanje Crne Gore na evropskom putu, teško će moći da objasni po čemu se suštinski razlikuje od prakse koju njen premijer kritikuje.

Posebno zabrinjava mogućnost da se bilateralna pitanja pretvore u uslov za zatvaranje pristupnih pregovora, bez jasnih rokova i predvidljivih kriterijuma. Hrvatska ima priliku da pokaže da se interesi jedne države članice mogu štititi bez kažnjavanja evropske perspektive susedne zemlje. To je pravi test političke doslednosti Zagreba.

Ukrajina između Trampa i nemoćne Evrope

Šta Sofija treba da nauči?

Plenkovićeva izjava istovremeno predstavlja važnu poruku bugarskim vlastima. Sofija bi trebalo da razmisli o posledicama politike blokada: izgubljenim godinama, narušenom poverenju i rastućem razočaranju u evropsku ideju.

Bugarska ima pravo da štiti legitimne interese i prava lica koja se izjašnjavaju kao Bugari u Makedoniji. Ali zaštita ljudskih prava ne može biti opravdanje za nametanje istorijskih tumačenja i identitetskih opredjeljenja susjednom narodu.

Makedonski jezik, nacionalna samosvijest i istorijsko samoopredjeljenje ne smiju biti predmet političkog pregovaranja, baš kao što prava svih zajednica u Makedoniji moraju biti dosledno poštovana.

Dobrosusjedstvo se ne dokazuje sposobnošću da blokirate susjeda, već spremnošću da mu pomognete da napreduje, ne odustajući pritom od sopstvenih legitimnih interesa.

Upravo tu lekciju Zagreb ne bi smio da zaboravi kada odlučuje o evropskoj budućnosti Crne Gore.

I Brisel snosi odgovornost

Ne mogu da prihvatim da se sva odgovornost za makedonski zastoj traži isključivo u Atini i Sofiji, kao što ni eventualni zastoj Crne Gore ne bi mogao biti isključivo pitanje odnosa Zagreba i Podgorice. Evropska unija mora da obezbijedi jasnu granicu između objektivnih kriterijuma za članstvo i bilateralnih političkih uslovljavanja.

Posebno zabrinjava što princip jednoglasnosti, koji treba da obezbijedi saglasnost država članica, može postati instrument za prenošenje njihovih međusobnih sporova na evropski nivo.

Najveći paradoks je u tome što Unija od kandidata zahtijeva predvidljivost, pravnu sigurnost i vladavinu prava, a sama im ne obezbjeđuje uvijek dovoljno predvidljiv i pravičan pristupni proces.

To, naravno, ne oslobađa ni Makedoniju ni Crnu Goru obaveze da sprovode reforme, jačaju nezavisnost pravosuđa i bore se protiv korupcije. Ali ispunjavanje evropskih kriterijuma mora imati jasne posledice za napredovanje u pregovorima, a ne stalno otvaranje novih političkih uslova.

Umjesto zaključka: Hoće li Zagreb ponoviti postupke Atine i Sofije?

Izjava Andreja Plenkovića zaslužuje pažnju jer dolazi od premijera države koja je prošla težak pristupni proces i dobro zna koliku štetu mogu nanijeti bilateralne blokade. Ali vrijednost njegovih riječi pokazaće se kroz konkretnu politiku Hrvatske prema Crnoj Gori.

Ako Zagreb pokaže da se otvorena pitanja mogu rješavati bez blokiranja evropskog napretka Podgorice, onda će Plenković zaista održati lekciju koju bi i Sofija trebalo da nauči. Ako, međutim, Hrvatska krene putem dugotrajnih uslovljavanja, njegova izjava ostaće primjer razlike između evropskih principa koje političari javno zastupaju i politike koju u praksi sprovode.

Dvadeset i jedna godina nisu samo brojka iz jedne političke izjave. To su izgubljene mogućnosti, razočarane generacije i ozbiljno narušeno povjerenje u evropska obećanja. Crna Gora ne smije da plati istu cijenu.

Zato bih na kraju postavio tri pitanja.

Zagrebu: Da li je spreman da Crnoj Gori omogući ono što s pravom smatra da je Makedoniji predugo bilo uskraćeno ili će, ipak, ponoviti isti scenario blokada i uslovljavanja koji su prema Makedoniji primenjivale Atina i Sofija?

Sofiji: Da li je iz makedonskog iskustva izvukla pouku da politika blokada ne rešava bilateralne sporove, već produbljuje nepoverenje, i da li smatra da Crna Gora treba da bude pošteđena takvog pristupa?

Briselu: Ako evropski lideri već priznaju da je Makedonija izgubila 21 godinu zbog bilateralnih blokada, šta će Evropska unija konkretno preduzeti da spriječi ponavljanje istog scenarija sa Crnom Gorom i obezbijedi da njen evropski put ne postane talac bilateralnih sporova i političkih uslovljavanja?

Jer, ako Evropa zaista želi da bude zajednica vrijednosti, onda ne smije dozvoliti da pravo veta postane jače od principa pravičnosti, niti da Crna Gora ponovi evropsku sudbinu Makedonije.

(Autor je profesor Univerziteta "Sv. Kliment Ohridski" u Bitolju)