Iz života Crne Gore i Crnogoraca (10): Štamparska slova pretopili u puščana zrna

Prosvjetne prilike u Crnoj Gori nijesu zavidne. U tom pogledu, mora se priznati, Crna Gora je daleko iza ostalih hrišćanskih država na Istoku, iza kraljevine Grčke, pa čak i iza polu nezavisne knjaževine Srbije. Dok Grčka ima univerzitet, sedam gimnazija, četiri stotine devedeset osam osnovnih škola koje izdržava država ili opštine i tri stotine trideset pet privatnih škola koje, skupa, obrazuju pedeset pet hiljada dvjesta trideset i troje djece i omladine različitog uzrasta; dok u Srbiji postoji jedan licej, šest gimnazija, tri stotine osamnaest osnovnih škola koje pohađa više od jedanaest hiljada učenika, Crna Gora ima samo jednu redovnu školu. Nju je na Cetinju osnovao knjaz Danilo, a danas je vodi učeni arhimandrit Nićifor Dučić. Pored djece iz Cetinja koja prate nastavu stanujući kod roditelja, u školu ide i tridesetak učenika smještenih u internatu, uniformisanih u posebne plave kapute, koji se izdržavaju o trošku knjaza. Program nastave sadrži: čitanje, pisanje, aritmetiku, crkveno pojanje, vjeronauku, sveštenu istoriju, osnovne pojmove iz geografije i istorije velikih evropskih država. Što se tiče istorije Crne Gore ona je opjevana u narodnim pjesmama; svako je zna napamet, bio pismen ili ne. Knjaz Danilo je za života imao posebnu naklonost prema svojoj maloj cetinjskoj školi; svake godine je sa suprugom, knjaginjom Darinkom, prisustvovao godišnjim ispitama, davao nagrade i podsticao marljivost učitelja i učenika brojnim sitnim nagradama.

Iz života Crne Gore i Crnogoraca (9): Tri teološke vrline na zastavi

Na Cetinju se, takođe, nalazi jedina štamparija u zemlji. Vidjeli smo u toku ovog našeg rada (misli se na osnivanje prve južnoslovenske ćirilične štamparije na Obodu, iznad Rijeke Crnojevića-prim. priređivača) kako je štamparska vještina još od njenih početaka u XV vijeku prodrla u Crnu Goru. Ali ubrzo štamparija je uništena tokom velikih nedaća koje su zadesile zemlju i u njoj ugušile svaki oblik civilizacije tokom skoro tri vijeka. Tek je 1832. vladika Petar II u prijestonici svoje malene zemlje ponovo osnovao jednu štampariju koja je za vrijeme njegove vladavine štampala više zanimljivih i u našim zapadnim zemljama skoro nepoznatih djela, kao što je "Istorijski godišnjak" ''Grlica'' i "Ogledalo srbsko", zbirka predanja i narodnih pjesama koje je sam vladika sastavio. U toku rata 1853. pošto im je nedostajalo olova, Crnogorci su, iz nužde, bili prinuđeni da pretope slova cetinjske štamparije u puščana zrna. Ali nakon nekoliko godina ova ustanova od tako velike koristi obnovljena je staranjem knjaza Danila. Danas njom upravlja g. Jovan Sundečić, lični sekretar knjaza Nikole, Hercegovac po rođenju, koji se smatra jednim od naj- boljih sadašnjih pisaca u južnoslovenskim zemljama. U njoj je 1864. obnovljeno štampanje Istorijskog godišnjaka pod nazivom ''Orlići'' štampanje političke i književne zbirke pod nazivom ''Crnogorac''.

U ostalim krajevima zemlje jedini nastavnici su popovi koji stalno oko sebe okupljaju troje ili četvoro najinteligentnije djece iz svojih sela i uče ih da čitaju i pišu. Ali uskoro će dekretom knjaza Nikole biti otvoreno o državnom trošku jedanaest škola u najvažnijim selima. Veliki dio naroda, naročito žene, potpuno je nepismen. Nauke i strani jezici se nigdje ne predaju. Ako nekoliko rijetkih pojedinaca ima elementarno, još veoma nepotpuno znanje iz tih oblasti, to je stoga što su se školovali u inostranstvu, u Rusiji ili u Austriji.

Za uzvrat, Crna Gora je veoma napredna zemlja u pogledu vjerske slobode.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(KRAJ)