Jovan Ristić kao namjesnik (6): Htio da postane ličnost okupljanja

Teorija liberala bila je presvučena u Ristićevu praksu, što im nije pretjerano imponovalo. Tek nakon događaja iz perioda 1868‒1869. liberali su imali priliku da uoče kako njihove pristalice nijesu tražile više liberalizma od onog što je nudilo Namjesništvo, te su kasnije ublažili određene političke stavove. Gotovo neprimjetno, Ristić je uspio tamo gdje knez Mihailo nije.

Tek 1868. postala je vidljiva još jedna Ristićeva ambicija u odnosu na liberale. Namjeravao je da postane ličnost oko koje bi se okupljali. To je nailazilo na još jednu poteškoću – i dalje su među liberalima postojale uticajne ličnosti koje su taj njegov položaj mogle da ugroze. Konkretno, Vladimir Jovanović, koji je bio jedan od glavnih osumnjičenih za Topčidersku katastrofu. Dok je Ristić nudio zaštitu Boškoviću ili Kujundžiću, sa Jovanovićem, koji je dopao zatvora u Ugarskoj po tužbi vlade Nikole Hristića, situacija je bila nešto komplikovanija. Iako su liberali koji su pristupili Ristiću nastojali da utiču na Namjesništvo da izdejstvuju oslobođenje Jovanovića, namjesnici sa tim nijesu žurili. Ristiću i Blaznavcu je odgovaralo da bar na izvjesno vrijeme onemoguće djelovanje Miletića i Jovanovića, koji su osuđivali dobre odnose Beograda i Pešte, kao i aktivno propagiranje svojih načela koji su izlazili iz okvira "umjerenosti" Namjesništva. Zapravo pitanje Jovanovića bilo je jedno na osnovu kojih je napravljena dodatna sprega između Omladine i namjesnika. Stojan Bošković koji je stajao u izuzetno dobrim odnosima i sa Jovanovićem i sa Ristićem javio se kao posrednik u tom pravcu. Ubjeđivao je namjesnika da bi snaga Omladine "dobrim pravcem upućena" bila i te kako korisna po državne interese. U istom pismu početkom decembra 1868. Bošković je dodao: "Jer ako on [Vladimir Jovanović – prim. D. R.] tamo u tamnici ugine, veći dio omladine i liberalne inteligencije srpske uvijek će misliti da ga je srpska vlada mogla izbaviti, samo da je htjela". Nedugo potom Jovanović je pušten na slobodu. Već nakon izlaska iz zatvora januara 1869. godine, Vladimir Jovanović je uvidio da je Ristić uz sebe imao okosnicu liberalne inteligencije. "Kao da su vas opčinili", konstatovao je tada Boškoviću. Jovanović je potom pisao drugom namjesniku, gdje je istakao podršku politici srpske vlade. Namjeravao je da se vrati u Srbiju i da pokrene politički list, ali je nakon Ristićevog odgovora došao do uvjerenja da je za njega najbolje da ostane u Novom Sadu. Nesumnjivo da Jovanović nije mogao biti zadovoljan oklijevanjem Blaznavca i Ristića u pogledu njegovog oslobađanja, ali je interesantno da se tokom svoje potonje političke karijere, i prije osnivanja Narodne liberalne stranke nikada direktno nije zamjerio Ristiću.

Jovan Ristić kao namjesnik (5): Vezivanje liberala za Namjesništvo

Kako su se unutrašnje prilike postepeno primirivale i stvari dolazile u redovne državne tokove, tako se i Ristiću ukazala prilika da neke od svojih ambicioznih namjera sprovede u djelo. Jedan od osnovnih razloga zbog kojih je knezu Mihailu savjetovao reforme bio je taj što je smatrao da one mogu biti silom nametnute. Ristić je zaključio da su se već krajem 1868. godine stvorili uslovi za sprovođenje najpozamašnije reforme – donošenja novog ustava. Kao osnov za pokretanje tog pitanja, poslužili su zahtjevi narodnih predstavnika u sedamnaest tačaka na Velikoj narodnoj skupštini koja je održana u Topčideru 2. jula 1868. godine. Između ostalog, u njima je traženo sazivanje skupštine jednom godišnje, ministarska odgovornost i sloboda štampe.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)