Šezdeset osma u Jugoslaviji i Rumuniji i događaji u Čehoslovačkoj (7): Pet zemalja Varšavskog pakta napale Čehoslovačku

Sovjetski rukovodioci, poučeni iskustvom iz Mađarske, odlučili su da intervenciju u Čehoslovačkoj izvedu zajedničkim snagama svih socijalističkih država. Jugoslavija i Rumunija su ostale po strani, a rukovodstvo iz Moskve, zbog specifičnog položaja Jugoslavije, te zbog napora Rumunije da vodi nezavisnu politiku, a, konačno, i zbog podrške Dubčekovoj politici nije ih ni obavijestilo o svojim planovima. Tako je intervencija bila šokantno iznenađenje za jugoslovenski i rumunski državni vrh.

Intervencija je izvršena u noći 20/21. avgusta. Vojne jedinice SSSR-a, Istočne Njemačke, Poljske, Mađarske i Bugarske ušle su na teritoriju Čehoslovačke, članovi Politbiroa KPČ su uhapšeni i, u lancima, prebačeni avionom u Moskvu. Tamo su, pod pritiskom, morali da potpišu sporazum sa SSSR-om o boravku sovjetskih trupa na teritoriji Čehoslovačke i obavezali su se da će ponovo uvesti cenzuru i ukinuti sve reforme. Brežnjev je za najveći grijeh Aleksandra Dubčeka uzimao to što se nije savjetovao sa Moskvom o kadrovskim promjenama i odlukama. Smatrao ga je i odgovornim za podsticanje antisocijalističkih sklonosti i dopuštanje novinarima da pišu šta žele. Čehoslovaci su na intervenciju reagovali demonstracijama održanim 25. avgusta, ali demonstranti koji su izašli na ulice su odmah pohapšeni, izvedeni na sud i kažnjeni strogim kaznama. Zapad je upad trupa Varšavskog pakta u Čehoslovačku dočekao kao normalnu mjeru zavođenja reda u zoni koja pripada SSSR-u. Vidjevši da Zapad nije reagovao, stanovništvo Čehoslovačke se smirilo. Dubček je 27. avgusta, iako vidno iscrpljen, održao govor u kojem je tvrdio da je riječ o privremenim mjerama, a zatim zatražio od naroda da mu još jednom pokloni povjerenje. Njegova dalja vladavina bila je nestabilna, sekventno su se smjenjivali periodi kada je poslušno ispunjavao sovjetske zahtjeve i nepokolebljivo zastupao čehoslovačke interese. Posle intervencije skoro 50.000 razočaranih Čehoslovaka je napustilo zemlju, prije nego što je vlast odlučila da zatvori granice. Neki od onih koji su čeznuli za domovinom i imali namjeru da se vrate morali su da čekaju i više od 20 godina na stvaranje povoljnijih uslova.

Šezdeset osma u Jugoslaviji i Rumuniji i događaji u Čehoslovačkoj (6): Tito i Čaušesku podržali Čehoslovačku

Nošeni trenutkom, Čaušesku i Tito su samo nekoliko sati nakon intervencije veoma oštro osudili intervenciju pet zemalja Varšavskog pakta u Čehoslovačkoj. Prva obraćanja dvojice državnika narodu povodom intervencije bila su veoma kritički okrenuta prema Moskvi. Tako je scena Čaušeskuovog govora sa balkona ostala upamćena kao herojska i često je upoređivana sa biblijskom pričom o Davidu i Golijatu. Taj 21. avgust ostao je upamćen kao dan kada je "rumunski David prkosio sovjetskom Golijatu".

Često se u Moskvi, ali i na Zapadu govorilo da su događaji u Čehoslovačkoj bili posledica uticaja "titoizma". SSSR je vodio dvostruku politiku prema Jugoslaviji: s jedne strane, izražavao je želju za održavanjem prijateljskih odnosa i saradnje (stalnim razgovorima diplomatskih predstavnika Sovjeti su manifestovali taktiku smirivanja napetosti), dok je, s druge strane, zaoštravao kampanju i pokušavao na sve načine da diskredituje Jugoslaviju, ponekad i direktnim pritiskom.

Jugoslavija je u vrijeme intervencije u Čehoslovačkoj i na Istoku i na Zapadu tretirana kao "siva zona". Za nju se nije znalo da li pripada zoni sovjetskog uticaja ili ne. U takvoj situaciji Beograd nije bio siguran da li bi u slučaju sovjetske agresije dobio zaštitu Zapada.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)